TEXTO A COMENTAR
Preto do litoral que acabamos de costear, no ángulo da Bética, encóntrase moitas
illas pouco coñecidas e ata sen nome; pero entre elas, a que non convén
esquecer é a de Gades,
que confina co Estreito
e se encontra separada do continente por un pequeno brazo de mar semellante a
un río. Do lado da terra firme é case recta; do lado que mira ao mar érguese e
forma, no medio da costa, unha curva, rematada por dous promontorios, nun dos
cales hai unha cidade florecente do mesmo nome que a illa, e no outro, un templo de Hércules Exipcio,
célebre polos seus
fundadores, pola súa veneración, pola súa antigüidade e polas súas riquezas. Foi
construído polos tirios;
a súa santidade débese a que garda as cinzas (de Hércules); os ano que ten cóntanse dende a
Guerra de Troia.
Pomponio Mela (III, 6, 46)
[CLASIFICACIÓN]
O parágrafo corresponde a unha obra de
xeografía antiga coñecida como Corografía,
da autoría de Pomponio Mela, escritor hispano do s. I d.C. Nesta obra facíanse
amplas descricións do mundo coñecido daquel tempo, por rexións (ao que obedece
o título “corografía”), fundamentalmente de Europa, norte de África e rexións
asiáticas.
[RESUME]
Descríbese o litoral bético, no que se salienta a illa
de Gades, situada preto do Estreito. Dísenos que nun promontorio da mesma hai
unha cidade do mesmo nome (Gades) e noutro próximo se sitúa un templo
construído polos tirios dedicado a Hércules Exipcio. O templo era famoso polas
súas riquezas e a súa antigüidade, que remontaría aos tempos da Guerra de
Troia.
[ANÁLISE: Explicación do contido. É a ocasión para aclarar os termos,
conceptos e situacións que nos permiten contextualizar o relato, identificando
aos protagonistas, os momentos e os lugares da acción histórica da que se trata]
A toponimia e o vocabulario empregado por Mela para describir esta rexión é
a propia da xeografía romana da época. A Bética é como se coñece naquel momento
a Provincia hispana máis meridional (en torno a Andalucía, fundamentalmente), e
o Estreito é sen dúbida o de Xibraltar.
A illa e a cidade do mesmo nome que se mencionan corresponden á actual
Cádiz, famosa na Antigüidade por ser a máis antiga atribuída aos fenicios en
Occidente. De feito, é aos tirios (cidadáns da cidade fenicia de Tiro) a quen
se lle adxudica a fundación, non moito despois da Guerra de Troia, que a
historiografía antiga sitúa en torno ao ano 1200 a.C.
Tamén a expresión “Hércules exipcio” responde á tradución greco-romana dun
deus tirio, Melkart, fácil de identificar con Hércules/Heracles pola súa faceta
de deus viaxeiro e pacificador [a súa cualificación como “exipcio” atribúese a un carácter específico do
Melkart gaditano que lembraría ao deus exipcio Osiris]
[Comentario
(propiamente dito): Póñense os elementos analizados en relación cos contidos da
materia, de maneira que integremos os elementos do texto no contexto histórico
xeral no que se insire. Aquí debemos mostrar os nosos coñecementos xerais sobre
o tema concreto que tratamos].
A Península
Ibérica entra na Idade Antiga cando se insire na órbita das culturas letradas
de Oriente Próximo, máis concretamente dende a chegada dos navegantes fenicios
ás costas peninsulares nun momento indeterminado da Idade do Ferro. A cuestión
da fundación de Gádir (nome fenicio de Cádiz) recollida na noticia de Mela sitúase
xustamente no centro deste problema cronolóxico, pois este autor sitúa aquela
presencia fenicia tan cedo como no ano 1100 a.C., dato non corroborado polas
nosas fontes arqueolóxicas.
O debate
historiográfico en torno á antigüidade desta fundación é de longa tradición e
segue vixente aínda hoxe, como vemos a través da discusión entre Alicia Canto,historiadora defensora da veracidade das fontes escritas, e Diego Ruíz,arqueólogo defensor do método propio do seu oficio.
Pero, que sabemos en realidade de Gádir e da
presencia fenicia na Iberia? No que podemos estar todos de acordo é que ao
longo do primeiro milenio antes de Cristo, tanto os fenicios como os gregos
emprenderon viaxes de exploración por todo o Mediterráneo, atrevéndose cara a
latitudes ignotas e cheas de perigos na imaxinación mítica dos antigos. Entre
as crenzas que rodeaban o extremo occidente salientan as relativas á riqueza
metalífera, o que finalmente a realidade acabaría confirmando ao entrar en
contacto co “reino de Tartesos”.
A riqueza mítica fíxose realidade tan axiña
como puxeron os seus pés nese territorio, tras o cal comezaron a crear as
infraestruturas necesarias para a súa explotación. Os primeiros contactos, de
carácter comercial, remontan a un período coñecido como “período precolonial”,
cando se supón que os comerciantes chegaban a un lugar costeiro no que
establecer relacións de intercambio cos indíxenas.
A necesidade de asegurar contactos pacíficos
que propiciasen o intercambio é a razón pola cal os primeiros asentamentos
fenicios adoitan ser santuarios, lugares privilexiados na Antigüidade para
establecer encontros pacíficos buscando a protección dos deuses. A datación dos
restos precoloniais na Península, que corresponden a concentracións de
materiais de procedencia oriental en lugares moi puntuais sen relación con
asentamentos fixos, non remontan máis alá do cambio do IIº ao Iº milenio (en
torno a s. X a.C.).
Por esta razón é difícil aceptar que Gadir
remonte a tempos aínda anteriores (1100 a.C.) como sosteñen as fontes clásicas,
dado que, por este tempo, aínda non se detectan asentamentos fenicios coloniais
propiamente ditos.
Que é un asentamento colonial fenicio? Se os
primeiros contactos se establecen por medio de relacións comerciais esporádicas
con base en encraves con santuarios (compoñente imprescindible da factoría comercial
que os gregos chamaron emporion), a
consolidación desa relación mediante a instalación de poboación fixa en
territorio estranxeiro é o próximo chanzo do proceso colonial. De feito, unha colonia,
sexa fenicia ou grega, non é máis que o transvase de poboación oriúnda dunha
cidade fóra da mesma, xeralmente para replicala. De aí que as novas colonias adoiten
reproducir as infraestruturas da metrópole e a súa mesma estrutura social.
Este proceso, só claramente documentado
arqueoloxicamente en Iberia durante o chamado período orientalizante (así coñecido pola influencia oriental
precisamente achegada polos fenicios, entre os séculos VIII-VI a.C.), vese no
entorno de Cádiz e outros lugares do sur peninsular que presentan estruturas
urbanas tipicamente orientais, como recintos amurallados, fieiras de casas de
planta rectangular seguindo o trazado de rúas longas e estreitas, ademais de
arquitecturas portuarias destinadas á almacenaxe de mercadorías e á
transformación de materias primas (fornos para cerámica e metalúrxicos,
fundamentalmente). Estas actividades están en relación directa coa función
comercial da colonia, que consegue a extracción da materia prima metálica (a
Bética é rica en metais, como o cobre e a prata) estimulando as relacións de
produción das comunidades indíxenas tartésicas, que por ese motivo ven aumentar
considerablemente as súas diferenzas sociais e os obxectos de prestixio ben perceptibles
no rexistro arqueolóxico.
Ao tempo que se estimula esa produción local,
créanse as infraestruturas para a súa transformación posterior, o que dá
sentido ao círculo comercial fenicio, pois, para conseguiren materia prima
metálica, intercambian produtos primarios moi aprezados (viño e aceite,
salgaduras, salsas...) e máis obxectos manufacturados, tanto fabricados por
eles como adquiridos tamén polo comercio: telas tinxidas con púrpura, cerámicas
finas (tamén gregas), adornos de pasta vítrea, ferramentas e armas metálicas...
O papel de Gádir como colonia dentro dun
territorio extensamente ocupado polos fenicios en todo o sur peninsular, a
ambos lados do Estreito de Xibraltar, enténdese como centro xestor dos
intereses da cidade metropolitana, Tiro, que tería no templo de Melkart “celebre polas súas riquezas”, a
institución encargada de centralizar a actividade económica da colonia. Desta
dependerían ademais as actividades desenvolvidas polas outras factorías e os barrios
comerciais creados noutros encraves ou incluso no seo de comunidades indíxenas
do entorno.
[Síntese (conclusión):
Como interpretar o texto en canto fonte histórica? Existe moita distancia
temporal/espacial entre o autor e os feitos relatados –trátase dunha fonte
primaria ou secundaria-? Relátanse feitos cribles ou non? Cal é a posición do
autor respecto ao tema que trata? Trátase dun texto transcendente ou
secundario?, etc., etc,.... - Se tes unha opinión persoal ao respecto, expona
agora.]
O texto a
comentar de Mela ten dúas partes claramente diferenciadas:
- a descrición da Gades contemporánea, o cal non supón ningún conflito e pode considerarse obxectiva,
aínda cando se nos represente como unha illa (fronte á peninsularidade actual).
- a datación da fundación da cidade en 1100 a.C., o cal, como noticia indirecta, resulta máis difícil de
verificar e, por tanto, de crer.
A credibilidade das fontes clásicas é un problema a resolver pola
crítica textual, o que supón valorar as orixes da noticia e a intencionalidade
do autor á hora de transmitila. No caso da cronoloxía da fundación de
Gadir/Gades, Mela non fai máis que reproducir un dato continuamente copiado
polos autores antigos que lle serven de fonte, polo que pode supoñerse certo
acriticismo pola súa parte á hora de asumila.
A posibilidade histórica dunha data tan recuada é sostida por
algúns historiadores e cuestionada por outros, porque, simplemente, parten de
metodoloxías de análise diferente. Mentres uns fían argumentos baseados nas
fontes escritas, outros só acreditan nas fontes materiais resultado das
pesquisas arqueolóxicas. Ningún destes métodos por si só é capaz de concitar o
acordo entre todos os especialistas, polo que sería desexable unha solución de
compromiso, pola que todos puidesen chegar a un encontro.
Se ben é certo que hai moito de inventiva nas fontes clásicas,
tamén o é que a arqueoloxía é moi azarosa, pois non atopa todo o que hai, senón
só o que lle cadra. Por esa razón, a medida que avanzan as pesquisas
arqueolóxicas vese como van recuando cara atrás as datas que sitúan a presenza
fenicia na Península Ibérica. Será cuestión de tempo que se documente unha Gádir
nos tempos da Guerra de Troia?
