Mostrando entradas con la etiqueta HISTORIA ANTIGA DA PENÍNSULA IBÉRICA. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta HISTORIA ANTIGA DA PENÍNSULA IBÉRICA. Mostrar todas las entradas

martes, 14 de diciembre de 2021

A «deditio» de Alcántara. Sobre o concepto de «deditio»

Deditio de Alcántara

Baixo o consulado de Caio Mario e Caio Flavio.

O pobo dos Seano[?] rendeuse [dedit] a Lucio Cesio, fillo de Caio, imperator.

Lucio Cesio, f.C., imperator, despois de que o aceptou, preguntou ao consello [consilium] o que consideraba axeitado esixirlles.

A partir do ditame do consello, esixiu os prisioneiros, os cabalos e as eguas que colleran. Entrégarono todo.

Despois Lucio Cesio, f.C, decidiu que quedaran como estaban os campos e as construcións. As leis e as demais cousas que tiveran ata o día da rendición devolvéullelas para que seguisen en uso mentres o pobo romano quixese.

E en relación con este asunto ordenoulles aos legados que fosen […?]

Actuaron como legados Cren[...?] e Arco, fillos de Cantono.

 

Textos clásicos sobre a conquista romana de Hispania

APIANO, Sobre Iberia

41. Todos le enviaban emisarios y él (Catón) les exigió otros rehenes. Envió cartas selladas a cada una de las ciudades y ordenó a sus portadores entregarlas todas el mismo día. El día lo fijó calculando el tiempo que, aproximadamente, tardarían en llegar a la ciudad más distante. Las cartas ordenaban a los magistrados de todas las ciudades que destruyesen sus murallas en el mismo día que recibiesen la orden y, en el caso de que lo aplazaran, les amenazaba con la esclavitud. Estos, vencidos recientemente en una gran batalla y dado que desconocían si estas órdenes se las habían dado a ellos solos o a todos, temían ser objeto de desprecio, con toda razón si eran los únicos, pero si era a todos, los otros también tenían miedo de ser los únicos en demorarse y, puesto que no había oportunidad de comunicarse unos con otros por medio de emisarios y sentían preocupación por los soldados que habían venido con las cartas y permanecían ante ellos, estimando cada uno su propia seguridad como lo más ventajoso, destruyeron con prontitud las murallas. Una vez que se decidieron a obedecer pusieron el máximo celo en tener en su haber, además, una pronta ejecución. De este modo y gracias a una sola estratagema, las ciudades ubicadas a lo largo del río Ebro destruyeron sus murallas en un solo día, y en el futuro, al ser muy accesibles a los romanos, permanecieron durante un largo tiempo en paz.

42. Cuatro Olimpiadas más tarde, en torno a la ciento cincuenta Olimpiada, muchos íberos se sublevaron contra los romanos por carecer de tierra suficiente, entre otros, los lusones que habitaban en las cercanías del río Ebro. Por consiguiente, el cónsul Fulvio Flaco hizo una expedición contra ellos, los venció en una batalla y muchos de ellos se desperdigaron por las ciudades. Pero todos los que estaban especialmente faltos de tierra y obtenían su medio de vida gracias a una existencia errabunda se congregaron en su huida, en la ciudad de Complega, que era de fundación muy reciente, bien fortificada y que se había desarrollado con rapidez. Tomando a esta ciudad como base de sus operaciones, exigieron a Flaco que les entregara un sagum, un caballo y una espada como compensación por cada uno de los muertos, y que se marchara de Iberia antes de que le ocurriera una desgracia. Este les respondió que les entregaría muchos sagos, y, siguiendo a sus emisarios, acampó junto a la ciudad. Ellos, contrariamente a sus amenazas, huyeron en secreto de inmediato y se dedicaron a devastar el territorio de los pueblos bárbaros de los alrededores. Estos pueblos utilizan un manto doble y grueso que abrochan todo alrededor a la manera de una casaca militar y lo llaman sagum.

44. No muchos años después estalló en Iberia otra guerra, difícil a causa del siguiente motivo. Segeda es una ciudad perteneciente a una tribu celtíbera llamada Belos, grande y poderosa, y estaba inscrita en los tratados de Sempronio Graco. Esta ciudad forzó a otras más pequeñas a establecerse junto a ella; se rodeó de unos muros de aproximadamente cuarenta estadios de circunferencia y obligó también a unirse a los titos, otra tribu limítrofe. Al enterarse de ello el Senado prohibió que fuera levantada la muralla, les reclamó los tributos estipulados por Graco y les ordenó que proporcionaran ciertos contingentes de tropas a los romanos. Esto último, en efecto, también estaba acordado en los tratados. Los habitantes de Segeda con relación a la muralla, replicaron que Graco había prohibido crear nuevas ciudades, pero no fortificar las ya existentes. Acerca del tributo de las tropas mercenarias, manifestaron que habían sido eximidos por los propios romanos después de Graco. La realidad era que estaban exentos, pero el Senado concede siempre estos privilegios añadiendo que tendrán vigor en tanto lo decidan el Senado y el pueblo romano.

Notas sobre o concepto romano de DEDITIO

Deditio in fidem populi Romani

Desde antiguo los romanos tenían por costumbre (mos vetustus erat), respecto a alguien con quien no tenían relaciones amistosas (amicitia) con un tratado formal (foedere) ni con reciprocidad de derechos (aequis legibus), no ejercer sobre él la autoridad como dominado hasta que rindiera todo lo divino y lo humano, entregara rehenes, se le quitaran las armas y se impusieran guarniciones a sus ciudades (Tito Livio 28.34.7-8)

 

“Cuando una ciudad era obligada a la capitulación, Roma decidía si esta sería arrasada (deditio in dictionem), siendo sus dirigentes generalmente ejecutados y el resto de sus habitantes vendidos como esclavos o bien convertida en una ciudad dediticia (deditio in fidem), lo que significaba que Roma se apropiaba de los bienes y las personas de la ciudad y posteriormente se restituían con la condición de dejar establecido el stipendium, un tributo fijo regulado por el gobernador romano, así como levas de personas para tropas auxiliares de los ejércitos romanos, víveres a precio estipulado de antemano (lo que facilitaba abusos que generaban nuevas revueltas) y servicios. Además, la ciudad debía permitir en su recinto el establecimiento de una guarnición romana. En cuanto a la administración, Roma generalmente respetaba las instituciones y el modo de gobierno interno, puesto que el derecho de política exterior quedaba sometido totalmente al poder de la República. La ciudad dediticia quedaba privada de todo derecho jurídico para sus habitantes, lo que la colocaba en el último escalón de la ordenación municipal romana, que estaba configurada con las colonias romanas en lo más alto del estatus jurídico, a las que seguían los municipios romanos y después las ciudades peregrinas o extranjeras. En el caso de quedar arrasada como castigo ejemplar, la ciudad dediticia se convertía en ager público de Roma. (BUONO CORE 2013)

 

FIRMA DE ACUERDOS DE PAZ

El establecimiento de acuerdos de paz –tanto de rendición (deditiones) como tratados formales (foedera)– tras las campañas militares constituía también una atribución del imperator destacado sobre el territorio. La tipología de acuerdos de paz resultaba tan variada como las propias situaciones bélicas que habían precedido al acuerdo. Este asunto ha sido estudiado con detenimiento por los historiadores actuales, quienes coinciden en afirmar la completa responsabilidad del imperator romano en la redacción de los términos de los acuerdos, si acaso apoyado por su consilium. No obstante, si un imperator vencido, obligado por las circunstancias, establecía un acuerdo en términos que posteriormente el Senado no ratificaba por considerarlos inaceptables para el pueblo romano, el imperator era entregado a los enemigos para que dispusiesen de su vida: la entrega del responsable del pacto era considerada el único modo de terminar con un acuerdo cuyo carácter sagrado llevaba implícita su inviolabilidad. Este extremo se alcanzó en varias ocasiones, por ejemplo, en las Guerras Samnitas –llegando a discutirse si quien había participado en el sacrificio sosteniendo a la víctima debía ser también entregado– o durante las Guerras Celtibéricas –al entregar los romanos a Mancino en 137–. (RIVERO GRACIA 2006).

 

ORGANIZACIÓN DEL TERRITORIO Y ADMINISTRACIÓN PROVINCIAL

Otra de las atribuciones jurídicas del imperator consistía en la organización del nuevo territorio, anexionado o, cuando menos, incluido en la esfera de poder de Roma. En primer lugar, el imperator canalizaba toda la comunicación diplomática entre los habitantes del territorio y las instituciones romanas. Como responsable del gobierno de la provincia o, al menos, de la administración del territorio ámbito de su acción, era quien había de autorizar la constitución de las embajadas de pueblos extranjeros a Roma y su partida hacia la Vrbs en compañía de un legado romano. Sólo así los embajadores serán considerados amigos del pueblo romano y podrán traspasar los límites del pomerio. En el año 189 los embajadores etolios llegaron a Roma sin contar con la autorización del imperator destacado en la zona, lo cual ocasionó ciertos problemas de índole diplomática que fueron finalmente resueltos. […]

Una vez iniciada la ordenación del territorio –de manera paralela o posterior al desarrollo de la campaña militar–, el imperator tiene en consideración la actitud de los diferentes pueblos y estados con Roma, y esto dará origen a una gran variedad de estatutos y de obligaciones de las distintas comunidades para con Roma, de lo que resultará una administración de carácter fundamentalmente heterogéneo. […] En Occidente, la relación diplomática y, en consecuencia, jurídica y administrativa, viene determinada por el contexto bélico de los primeros contactos y por el grado de comprensión del funcionamiento diplomático e institucional romano que alcanzaron los pueblos indígenas […]Al menos hasta el siglo I a.C., en las provincias occidentales el acuerdo con "el que manda", con el imperator, es considerado válido y permanente. Es más: en los primeros momentos de contacto la vinculación del acuerdo con la figura del imperator es tal que los términos pactados serán interpretados por los indígenas hispanos como un vínculo propiamente personal, un acuerdo con el imperator, no con Roma, que, en consecuencia, no determina la relación con nuevos imperatores que Roma envíe posteriormente al territorio. […](RIVERO GRACIA 2006)

La importancia del proceso DEDITIO-RESTITUTIO

“La enorme mayoría de los actores de este proceso de integración hubo de rendirse previamente a Roma en un acto formal de sometimiento basado en la deditio, una situación jurídica que a mediados del siglo dos antes de Cristo constituía el requisito imprescindible para la aceptación de la paz por parte del Senado. El status de peregrinii dediticii presenta carácter preliminar, transitorio (aunque de duración indefinida), de forma que, en un plazo razonable de tiempo, los colectivos sometidos por esta vía evolucionarían hacia. civitates stipendiariae o, en menor medida, foederatae (caso de Gades y Ebusus) para solo, en una tercera y definitiva etapa, obtener la promoción a ciudades privilegiadas. Se trata de un proceso gradual que precisa de una maduración institucional (adecuación analógica a las estructuras locales itálicas o romanas) y sociológica (formación de nuevas élites, inmigración, transformaciones económicas), lo cual explica que los núcleos recientemente sometidos no sean promocionados a municipios o colonias directamente, ni por tanto beneficiados sus habitantes de la ciudadanía Latina o romana” […]

“Nuestro propósito no es aquí ahondar en los diversos aspectos de la deditio, forma de rendición que goza ya de amplios estudios historiográficos, sino el de subrayar el extraordinario papel desempeñado por esta figura jurídica para la integración de las poblaciones sometidas en el esquema provincial Romano. Incidamos únicamente en el hecho de que la deditio es por definición incondicional y absoluta, alcanzándose en teoría sin negociaciones previas (pacta) y suponiendo la libre disposición por el imperator de la totalidad de personas y bienes, así como la entrega de la ciudad derrotada, entendida como entidad política, quedando en suspenso las garantías y leyes propias”.

[…] “La idea de rendición viene asociada a la solicitud de clemencia por los vencidos […], que se explica por el hecho de que, al menos teóricamente, el imperator puede aplicar a los de dediticii cualquier tipo de sanción o represalia. En la gran mayoría de los casos, sin embargo, fue observada por los generales la costumbre romana de solicitar tan solo aportes económicos y militares limitando al máximo las agresiones físicas”.

[…] “La rehabilitación de la comunidad sometida constituye un contrato en virtud del cual los vencidos, comprometiéndose al pago de indemnizaciones de guerra y a la colaboración logística y militar, se ven obligados a asumir en lo político una suerte de libertad condicional, vigilada por el gobernador provincial. En virtud de esta situación, quedan expresamente prohibidos, salvo autorización puntual de la autoridad romana, los contactos políticos diplomáticos con otras ciudades del entorno para evitar el peligro de formación de coaliciones subversivas. El binomio defensa-vulnerabilidad es el eje en el que se articula esta dinámica de relación entre romanos e indígenas en el primer horizonte de la expansión republicana. Ya antes de la rendición incondicional, son diversas las referencias a comunidades reticentes a la deditio por el hecho fundamental de que comportaría la entrega de armas, generando (siquiera provisionalmente), una flagrante desprotección para el grupo. En el caso hispánico, lejos de las hipótesis sobre un supuesto vínculo religioso con las armas, de cuya existencia, por otra parte, no hay por qué dudar, habría sido esta la principal razón para el frecuente rechazo de la rendición”. (GARCÍA RIAZA 2012)


Los magistrados romanos provistos de imperium tenían, ciertamente, un poder omnímodo sobre los dediticii, pero no arbitrario: tras la rendición, quedaba a la discreción del imperator la aplicación o no de medidas sancionadoras. La dureza de éstas no sólo dependió del momento en que se produjera la sumisión de la ciudad (antes o después del asalto directo), sino también —y de una manera especial— de la previa trayectoria política del núcleo sometido y de las circunstancias concretas de la campaña militar en curso. Este conjunto de factores determinó la existencia de una proporcionalidad entre responsabilidad y sanción, así como una amplia gama de matices en la imposición de las cargas. El estudio particularizado de la documentación apunta a la existencia de una práctica tradicional —mos vetustus en palabras de Livio— que perfilaba un contenido normativo, los límites de la actuación del general en casos de rendición incruenta. La ajpistiva de aquellos mandatarios que rompieron sus promesas o violentaron la costumbre, abusando de la buena fe indígena, fue perseguida en Roma —más allá de la común reprobación moral— por medio de acciones judiciales y legislativas que —debe reconocerse— estaban encaminadas, en el mejor de los casos, más hacia la reparación del menoscabo causado a la imagen del Estado que hacia la sanción del culpable […]

El texto (Liv. XXVIII, 34, 7. ) alude a dos planos bien diferenciados de entrega: se proclama en primer lugar la puesta a disposición de Roma de todo lo humano y lo divino, a modo de declaración oficial de sometimiento. Posteriormente, la deditio se traduce en el cumplimiento de una serie de exigencias que constituyen la materialización concreta del acuerdo: aportación de rehenes (obsides), rendición de armas (arma adimere o deponere) y aceptación de guarniciones (praesidia) . El pasaje fue elaborado por Livio a propósito de la superación de la crisis ilergete del 206, pero la práctica se remontaba al menos a la época monárquica. En la deditio de Collatia el rex solicita la entrega de urbem, aquam, terminos, delubra, utensilia, divina humanaque omnia. Tal uso continuaba siendo plenamente vigente en la diplomacia romana de mediados de siglo II —como indica un explícito pasaje polibiano referido a la III Guerra Púnica— y, a juzgar por el hallazgo de Alcántara, el formulismo subsistía a finales de siglo pues, si bien la declaración de entrega se expresa allí en forma abreviada —populus (...) dedit—, el imperator menciona agros et aedificia entre los bienes que finalmente serán reintegrados a la comunidad. En general, el magistrado acostumbraba a exigir contribuciones no gravosas, y, a cambio —en virtud del carácter protector de la fides—, debía garantizar la ausencia de atentados contra la propiedad privada, una cierta libertad individual y la seguridad de las vidas de los habitantes, cuya defensa frente a terceros pasaba ahora a ser competencia de Roma. La solicitud de rehenes y las exigencias de carácter económico —imposición de una compensación de guerra— parecen, en efecto, haber sido condiciones obligadas por la consuetudo, si no directamente por el senado: así, Marcelo tuvo que cubrir el formalismo solicitando ambos conceptos de los celtíberos en la deditio de éstos en 151.

El documento de Alcántara alude, además, a una práctica que debió ser habitual: la apertura de un período de consultas entre el imperator y su consilium tras la declaración oficial de rendición con el fin de establecer las exigencias concretas que debían solicitarse al pueblo sometido: ad consilium retolit quid eis im[perandum]81/censerent. De consili sententia inperav[it (...). Entre los comites que acompañaban al gobernador, reunidos en la cohors praetoria, pueden distinguirse dos grandes grupos: el personal de la Casa del gobernador (secretarios, médicos, etc.), y el que conforma el estado mayor. Los integrantes de este último, reclutados por lazos de parentesco o amicitia política, formaban el consilium del general, órgano asesor en cuestiones relacionadas con la justicia y la administración de la provincia. Oída la opinión de los peritos, el gobernador hacía pública su decisión de consilii sententia, expresión técnico-jurídica utilizada tanto por Livio como —muy frecuentemente— por Cicerón, y que se recoge literalmente en la Tabula Alcantarensis, manifestando así el nítido carácter oficial del documento. Era, pues, un cometido más del consejo de expertos la evaluación de los recursos de la comunidad sometida y la calibración de las sanciones imponibles en función de las circunstancias de la rendición. Si bien oficialmente todo lo humano y lo divino se somete al arbitrium de Roma, la mayoría de los textos correspondientes a deditiones presentan, en su parte final, una fórmula de restitución en precario, vinculada a la concesión de un nuevo status al núcleo sometido. 

En el Bronce de Alcántara, tras la proclamación pública de sumisión, y el cumplimiento de los requisitos solicitados, el imperator declara libres a los dediticii: deinde eos (...) [liberos]/esse iussit. Posteriormente, reintegra la propiedad de sus bienes y la vigencia de sus leyes: agros et aedificia leges cet[era omnia]/quae sua fuissent pridie quam se dedid[erunt quae tum]/extarent eis redidit (...). Tal restitución puede acompañarse de una cláusula de legación (envío de una comisión indígena a Roma para ratificar la libertas concedida en precario por el imperator). (GARCÍA RIAZA 2003)

 

Bibliografía

BUONO CORE, R. (2013). "La diplomacia romana en la monarquía".

DIAZ FERNANDEZ, A. (2015). "Dum populus senatusque Romanus uellet? La capacidad de decisión de los mandos provinciales en el marco de la política romana" (227-49 a.C.), in G. BRAVO – R. GONZALEZ SALINERO (eds.), Poder central y poder local : dos realidades paralelas en la órbita política romana, Actas del XII Coloquio de la Asociación Interdisciplinar de Estudios Romanos, celebrado en la Universidad Complutense de Madrid los días 19-21 de noviembre de 2014, Madrid-Salamanca (pp. 135-152)

GARCÍA RIAZA, E. (2003) Celtíberos y lusitanos frente a Roma. Diplomacia y derecho de guerra. Univ. País Vasco.

GARCÍA RIAZA, E. (2012). "Sobre los mecanismos de integración de los vencidos en el Occidente romano-republicano. Algunas observaciones”, en F. Marco; F. Pina Polo; J. Remesal, (eds.), Vae victis! Perdedores en el mundo antiguo, Colección Instrumenta 40, Barcelona (pp. 161-176).

HOYOS, D. (1989). "The dediticii of the Tabula Alcantarensis", ZPE 78 (pp. 40-44) 

HOYOS, D. (1990). "Populus Seanoc[…], 104 B.C.", ZPE 83 (pp. 89-95)

MARTIN, F. (1986). "La fórmula populus senatusque Romanus en los bronces de Lascuta y Alcántara", Gerión 4 (pp. 313-317) 

MELERO, M.L. – J.L. SANCHEZ ABAL – S. GARCIA JIMENEZ, (1984). "El bronce de Alcántara. Una deditio del 104 a.C.", Gerión 2 (pp. 265-323)

PERLEY,  S. (2012). Fides Romana. Aspects of fides in Roman Diplomatic Relations during the Conquest of Iberia, Dunedin 

RIVERO GRACIA, M.P.  (2006). «IMPERATOR POPULI ROMANI». Una aproximación al poder republicano, Zaragoza



viernes, 1 de mayo de 2020

Os Gregos en Iberia. Vídeos, audios e artigos

Audio da UNED do profesor Adolfo Domínguez Monedero




Síntese: 

Os restos arqueolóxicos gregos máis antigos en Iberia dátanse no século VIII a.C, aínda que o seu principal asentamento data da primeira metade do s. VI a.C., en S. Martín de Ampurias (Tarragona), antigamente Emporion. Os restos máis antigos desta localidade corresponden a vivendas e obradoiros cerámicos.
A presenza grega, ou polo menos dos seus produtos de comercio (especialmente recoñecibles na cerámica), documéntanse ao longo de todo o litoral levantino ata Tartesos.
Os materiais máis antigos teñen aparecido en La Fonteta (Guardamar del Segura, Alicante), asento dunha colonia fenicia con murallas datables no século VII, pero con restos materiais fenicios e gregos dende o século VIII a.C.
En Iberia non se produce unha colonización grega recoñecible ao sur da provincia de Tarragona, pero constátase que existen importantes concentracións de materiais arqueolóxicos desta orixe en todo o litoral levantino e meridional ibérico ata Huelva, límite da cultura tartésica.
Ata este porto, no que se documentan milleiros de restos de orixe grega, temos restos en Málaga (finais s. VII a.C.) e tamén no interior ibérico, a onde chegan cerámicas ata a provincia de Badajoz (como en Cancho Roano, finais do s.V comezos do IV a.C.).
Polo demais, probas materiais dese comercio témolas tamén nas mesetas e ata en Galicia.

Vídeo-Conferencia de JOAQUÍN RUÍZ DE ARBULO
Emporion, una ciudad griega llamada "mercado"



Fontes primarias para o coñecemento da colonización grega de Iberia:

Cartas comerciales en plomo

Textos epigráficos localizados arqueoloxicamente permiten completar o noso coñecemento sobre o tema. 

lunes, 15 de octubre de 2018

HAPI. Comentario de texto Gadir


TEXTO A COMENTAR

Preto do litoral que acabamos de costear, no ángulo da Bética, encóntrase moitas illas pouco coñecidas e ata sen nome; pero entre elas, a que non convén esquecer é a de Gades, que confina co Estreito e se encontra separada do continente por un pequeno brazo de mar semellante a un río. Do lado da terra firme é case recta; do lado que mira ao mar érguese e forma, no medio da costa, unha curva, rematada por dous promontorios, nun dos cales hai unha cidade florecente do mesmo nome que a illa, e no outro, un templo de Hércules Exipcio, célebre polos seus fundadores, pola súa veneración, pola súa antigüidade e polas súas riquezas. Foi construído polos tirios; a súa santidade débese a que garda as cinzas (de Hércules); os ano que ten cóntanse dende a Guerra de Troia.

Pomponio Mela (III, 6, 46)


[CLASIFICACIÓN]

O parágrafo corresponde a unha obra de xeografía antiga coñecida como Corografía, da autoría de Pomponio Mela, escritor hispano do s. I d.C. Nesta obra facíanse amplas descricións do mundo coñecido daquel tempo, por rexións (ao que obedece o título “corografía”), fundamentalmente de Europa, norte de África e rexións asiáticas.

[RESUME]

Descríbese o litoral bético, no que se salienta a illa de Gades, situada preto do Estreito. Dísenos que nun promontorio da mesma hai unha cidade do mesmo nome (Gades) e noutro próximo se sitúa un templo construído polos tirios dedicado a Hércules Exipcio. O templo era famoso polas súas riquezas e a súa antigüidade, que remontaría aos tempos da Guerra de Troia.

[ANÁLISE: Explicación do contido. É a ocasión para aclarar os termos, conceptos e situacións que nos permiten contextualizar o relato, identificando aos protagonistas, os momentos e os lugares da acción histórica da que se trata]

A toponimia e o vocabulario empregado por Mela para describir esta rexión é a propia da xeografía romana da época. A Bética é como se coñece naquel momento a Provincia hispana máis meridional (en torno a Andalucía, fundamentalmente), e o Estreito é sen dúbida o de Xibraltar.
A illa e a cidade do mesmo nome que se mencionan corresponden á actual Cádiz, famosa na Antigüidade por ser a máis antiga atribuída aos fenicios en Occidente. De feito, é aos tirios (cidadáns da cidade fenicia de Tiro) a quen se lle adxudica a fundación, non moito despois da Guerra de Troia, que a historiografía antiga sitúa en torno ao ano 1200 a.C.
Tamén a expresión “Hércules exipcio” responde á tradución greco-romana dun deus tirio, Melkart, fácil de identificar con Hércules/Heracles pola súa faceta de deus viaxeiro e pacificador [a súa cualificación como “exipcio” atribúese a un carácter específico do Melkart gaditano que lembraría ao deus exipcio Osiris]

[Comentario (propiamente dito): Póñense os elementos analizados en relación cos contidos da materia, de maneira que integremos os elementos do texto no contexto histórico xeral no que se insire. Aquí debemos mostrar os nosos coñecementos xerais sobre o tema concreto que tratamos].

A Península Ibérica entra na Idade Antiga cando se insire na órbita das culturas letradas de Oriente Próximo, máis concretamente dende a chegada dos navegantes fenicios ás costas peninsulares nun momento indeterminado da Idade do Ferro. A cuestión da fundación de Gádir (nome fenicio de Cádiz) recollida na noticia de Mela sitúase xustamente no centro deste problema cronolóxico, pois este autor sitúa aquela presencia fenicia tan cedo como no ano 1100 a.C., dato non corroborado polas nosas fontes arqueolóxicas.
O debate historiográfico en torno á antigüidade desta fundación é de longa tradición e segue vixente aínda hoxe, como vemos a través da discusión entre Alicia Canto,historiadora defensora da veracidade das fontes escritas, e Diego Ruíz,arqueólogo defensor do método propio do seu oficio.
Pero, que sabemos en realidade de Gádir e da presencia fenicia na Iberia? No que podemos estar todos de acordo é que ao longo do primeiro milenio antes de Cristo, tanto os fenicios como os gregos emprenderon viaxes de exploración por todo o Mediterráneo, atrevéndose cara a latitudes ignotas e cheas de perigos na imaxinación mítica dos antigos. Entre as crenzas que rodeaban o extremo occidente salientan as relativas á riqueza metalífera, o que finalmente a realidade acabaría confirmando ao entrar en contacto co “reino de Tartesos”.
A riqueza mítica fíxose realidade tan axiña como puxeron os seus pés nese territorio, tras o cal comezaron a crear as infraestruturas necesarias para a súa explotación. Os primeiros contactos, de carácter comercial, remontan a un período coñecido como “período precolonial”, cando se supón que os comerciantes chegaban a un lugar costeiro no que establecer relacións de intercambio cos indíxenas.
A necesidade de asegurar contactos pacíficos que propiciasen o intercambio é a razón pola cal os primeiros asentamentos fenicios adoitan ser santuarios, lugares privilexiados na Antigüidade para establecer encontros pacíficos buscando a protección dos deuses. A datación dos restos precoloniais na Península, que corresponden a concentracións de materiais de procedencia oriental en lugares moi puntuais sen relación con asentamentos fixos, non remontan máis alá do cambio do IIº ao Iº milenio (en torno a s. X a.C.).
Por esta razón é difícil aceptar que Gadir remonte a tempos aínda anteriores (1100 a.C.) como sosteñen as fontes clásicas, dado que, por este tempo, aínda non se detectan asentamentos fenicios coloniais propiamente ditos.
Que é un asentamento colonial fenicio? Se os primeiros contactos se establecen por medio de relacións comerciais esporádicas con base en encraves con santuarios (compoñente imprescindible da factoría comercial que os gregos chamaron emporion), a consolidación desa relación mediante a instalación de poboación fixa en territorio estranxeiro é o próximo chanzo do proceso colonial. De feito, unha colonia, sexa fenicia ou grega, non é máis que o transvase de poboación oriúnda dunha cidade fóra da mesma, xeralmente para replicala. De aí que as novas colonias adoiten reproducir as infraestruturas da metrópole e a súa mesma estrutura social.
Este proceso, só claramente documentado arqueoloxicamente en Iberia durante o chamado período orientalizante (así coñecido pola influencia oriental precisamente achegada polos fenicios, entre os séculos VIII-VI a.C.), vese no entorno de Cádiz e outros lugares do sur peninsular que presentan estruturas urbanas tipicamente orientais, como recintos amurallados, fieiras de casas de planta rectangular seguindo o trazado de rúas longas e estreitas, ademais de arquitecturas portuarias destinadas á almacenaxe de mercadorías e á transformación de materias primas (fornos para cerámica e metalúrxicos, fundamentalmente). Estas actividades están en relación directa coa función comercial da colonia, que consegue a extracción da materia prima metálica (a Bética é rica en metais, como o cobre e a prata) estimulando as relacións de produción das comunidades indíxenas tartésicas, que por ese motivo ven aumentar considerablemente as súas diferenzas sociais e os obxectos de prestixio ben perceptibles no rexistro arqueolóxico.
Ao tempo que se estimula esa produción local, créanse as infraestruturas para a súa transformación posterior, o que dá sentido ao círculo comercial fenicio, pois, para conseguiren materia prima metálica, intercambian produtos primarios moi aprezados (viño e aceite, salgaduras, salsas...) e máis obxectos manufacturados, tanto fabricados por eles como adquiridos tamén polo comercio: telas tinxidas con púrpura, cerámicas finas (tamén gregas), adornos de pasta vítrea, ferramentas e armas metálicas...
O papel de Gádir como colonia dentro dun territorio extensamente ocupado polos fenicios en todo o sur peninsular, a ambos lados do Estreito de Xibraltar, enténdese como centro xestor dos intereses da cidade metropolitana, Tiro, que tería no templo de Melkart “celebre polas súas riquezas”, a institución encargada de centralizar a actividade económica da colonia. Desta dependerían ademais as actividades desenvolvidas polas outras factorías e os barrios comerciais creados noutros encraves ou incluso no seo de comunidades indíxenas do entorno.

[Síntese (conclusión): Como interpretar o texto en canto fonte histórica? Existe moita distancia temporal/espacial entre o autor e os feitos relatados –trátase dunha fonte primaria ou secundaria-? Relátanse feitos cribles ou non? Cal é a posición do autor respecto ao tema que trata? Trátase dun texto transcendente ou secundario?, etc., etc,.... - Se tes unha opinión persoal ao respecto, expona agora.]

O texto a comentar de Mela ten dúas partes claramente diferenciadas:
-       a descrición da Gades contemporánea, o cal non supón ningún conflito e pode considerarse obxectiva, aínda cando se nos represente como unha illa (fronte á peninsularidade actual).
-       a datación da fundación da cidade en 1100 a.C., o cal, como noticia indirecta, resulta máis difícil de verificar e, por tanto, de crer.

A credibilidade das fontes clásicas é un problema a resolver pola crítica textual, o que supón valorar as orixes da noticia e a intencionalidade do autor á hora de transmitila. No caso da cronoloxía da fundación de Gadir/Gades, Mela non fai máis que reproducir un dato continuamente copiado polos autores antigos que lle serven de fonte, polo que pode supoñerse certo acriticismo pola súa parte á hora de asumila.
A posibilidade histórica dunha data tan recuada é sostida por algúns historiadores e cuestionada por outros, porque, simplemente, parten de metodoloxías de análise diferente. Mentres uns fían argumentos baseados nas fontes escritas, outros só acreditan nas fontes materiais resultado das pesquisas arqueolóxicas. Ningún destes métodos por si só é capaz de concitar o acordo entre todos os especialistas, polo que sería desexable unha solución de compromiso, pola que todos puidesen chegar a un encontro.
Se ben é certo que hai moito de inventiva nas fontes clásicas, tamén o é que a arqueoloxía é moi azarosa, pois non atopa todo o que hai, senón só o que lle cadra. Por esa razón, a medida que avanzan as pesquisas arqueolóxicas vese como van recuando cara atrás as datas que sitúan a presenza fenicia na Península Ibérica. Será cuestión de tempo que se documente unha Gádir nos tempos da Guerra de Troia?

Data da fundación de Gadir. Debate historiográfico

Gadir, fundada segundo a tradición literaria grega 80 anos despois da Guerra de Troia (ano 1100 a.C.) e segundo a actual investigación arqueolóxica non antes do s. VIII a.C., é en todo caso unha das primeiras colonias fenicias creadas en occidente, máis alá das Columnas de Hércules. 
En torno á cronoloxía da súa fundación hai interesantes achegas a favor de unha e outra hipótese, que representan ben Alicia Canto e Diego Ruíz, como podemos comprobar nos seguintes enlaces:

1. ¿Fundaron los fenicios Gadir en 1100 a.C.?
16.03.12 - 00:17 -
DIEGO RUIZ MATA | CATEDRÁTICO DE PREHISTORIA

http://www.lavozdigital.es/jerez/v/20120316/opinion/fundaron-fenicios-gadir-1100-20120316.html

2. Sí, los fenicios fundaron Gadir hacia 1.100 a. C.

03.04.12 - 00:44 -
ALICIA Mª CANTO | DOCTORA DE LA UNIVERSIDAD AUTÓNOMA DE MADRID

http://www.lavozdigital.es/jerez/v/20120403/opinion/fenicios-fundaron-gadir-hacia-20120403.html

3. “Domínguez Monedero. Gadir. Pdf” (en Faitic, Bibliografía complementaria 1)

4. Outras fontes literarias sobre o tema, tamén en Faitic: “Wagner. Expansión fenicia, Fontes.pdf”

domingo, 3 de diciembre de 2017

HAPI. Comentario de Texto: Plinio III, 4-18; 30

(4, 18) A provincia [Citerior Tarraconense] propiamente dita, ademais das 293 cidades tributarias doutras, contén 179 poboacións, das que 12 son colonias, 13 poboacións [oppida] de cidadáns romanos, 18 de antigos latinos, 1 federada e 135 estipendiarias [...]
(4, 30) O emperador Vespasiano Augusto concedeu o Dereito Latino a toda Hispania cando estaba axitada por desordes públicas.

   (Plinio Historia Natural, III, 4, 18; 4, 30)

O autor e a obra
A Historia Natural é a única obra de Plinio o Vello (s. I d.C.) que se conserva, e ademais íntegra 37 libro (é unha das máis extensas da literatura latina). Trátase dunha obra de difícil clasificación, pois abrangue todo tipo de saberes: ciencias naturais, farmacopea, literatura, historia, arte, xeografía, etnografía, paradoxografía (relatos marabillosos), etc. Neste sentido, case podería cualificarse como unha verdadeira enciclopedia.
Desta obra interésanos particularmente o libro III por recoller esta noticia e estar dedicado en xeral á descrición da Península Ibérica da súa época, é dicir, dos tempos das dinastías xulio-claudia e flavia. Foi daquela cando Hispania experimentou o maior esforzo de reorganización político-administrativa por parte do Imperio.

Resume do texto
Descrición da Provincia Citerior Tarraconense, informándonos do número de comunidades segundo as súas diferentes condicións xurídicas. Tamén se nos di que Vespasiano lle concedeu a toda Hispania un estatuto particular: o do dereito latino.

Aclaración de termos e conceptos 
Unha provincia romana é unha circunscrición administrativa creada sobre un territorio conquistado e encargada para a súa xestión a un xeneral, quen detén poderes militares e de quen depende o seu control e administración xeral.
Dentro de cada provincia había diferentes tipos de comunidades en función dos estatutos particulares que Roma lles outorgaba. Os estatutos en cuestión, aos que alude o texto, eran:
- De dereito romano: outorgaba a calidade de cidadán romano a todos os habitantes da cidade, co desfrute de todos os dereitos cívicos e políticos dun cidadán de pleno dereito (dereito a casar para dispoñer de herdeiros lexítimos; dereito a comerciar, para que se recoñeza a lexitimidade das túas propiedades; dereito de sufraxio, para elixir ou ser elixido nun cargo público ou na carreira administrativa..., etc.)
- De dereito latino (ou Ius Latii, o que Vespasiano outorga a todas as cidades de Hispania, segundo Plinio): paso intermedio entre o dereito romano e a absoluta falta de dereitos dos peregrini (estranxeiros). Dispoñían de case todos os dereitos, pero non podían facer carreira militar ou política en Roma, pois estaban privados do dereito de sufraxio (votar ou ser votado como representante público)
- De cidades federadas: dependentes dun foedus (tratado). Non hai nada xenericamente estipulado para este tipo de cidades, posto que cada foedus determina os límites dos dereitos e das obrigacións de cada unha.
- Cidades peregrinas (ou estranxeiras): eran as comunidades indíxenas conquistadas -moitas delas desprovistas de centros urbanos-, a quen non se lles recoñecían dereitos xurídicos, aínda que adoitaba recoñecérselles autonomía política e o pleno uso e desfrute das súas terras. Ademais, estaban sometidas a tributación colectiva, razón pola cal tamén se coñecen como “cidades tributarias ou estipendiarias”. 

Comentario 
A Provincia Citerior existe dende a derrota dos Cartaxineses na IIª Guerra Púnica, cando Roma, tras expulsar a aqueles da Península nos anos finais do s. III a.C., comeza a reorganización dos territorios conquistados. Naquel tempo aínda faltaban por conquistar os Celtíberos e os Lusitanos, cuxas guerras ocuparían boa parte dos mediados do s. II a.C., e máis os territorios do Norte e Noroeste, que só foron incorporados a Roma tras a conquista de Augusto a finais do s. I a.C. Foi daquela cando se procedeu á definitiva división provincial das Hispanias, separándose a Ulterior en Lusitania e Bética, e ampliando a Citerior Tarraconense para acoller a todos os territorios ao norte do Douro.
Inmediatamente procedeuse á división das provincias en conventos xurídicos, novas circunscricións administrativas de menores dimensións, ao mando dun legado xurídico, ao seu tempo dependente do gobernador da provincia correspondente. Precisamente é Plinio quen mellor nos describe a subdivisión conventual, razón pola cal se pensou durante longo tempo que os conventos eran contemporáneos do escritor latino, dos tempos do emperador flavio Vespasiano. Pero un documento epigráfico, a Tabula Lougeiorum, datada no ano 1 d.C., menciona un conventus descoñecido ata o momento: o de Ara Augusta (na rexión dos ástures).
Provincias e Conventos acollen comunidades indíxenas prerromanas que Roma intenta controlar e organizar, para o cal adoita privilexiar ás comunidades colaboracionistas (porque colaborasen durante a guerra ou tras ela) e penalizar ás rebeldes, en maior ou menor medida segundo o grao da súa resistencia. A destrución dunha cidade tras a súa conquista (como Numancia), funcionaba como advertencia xeral ao resto das comunidades, que, en xeral, aceptaban a rendición incondicional (deditio) tras a súa derrota. As comunidades dediticias incorporábanse ao Estado Romano en calidade de “civitates peregrinae”.

- Estas eran as máis numerosas, como ben nos informa Plinio no texto a comentar.
- Máis escasas eran as colonias e as cidades de dereito romano, que estatutariamente eran iguais, pero con orixe diferente:
- As colonias adoitaban ser cidades creadas a imaxe e semellanza da Urbs, Roma, e, porque os seus habitantes eran de orixe cidadáns romanos, tamén a cidade ostentaba o estatuto que recoñecidos todos os dereitos cívicos e políticos. A orixe destas colonias era normalmente a concesión a unha unidade do exército lexionario dunha nova cidade na que se facía redistribución de terras entre os soldados beneficiados.
- As poboacións [oppida] de cidadáns romanos eran xeralmente cidades fortificadas (o que refire oppida) que adquirían o dereito romano, non porque os seus habitantes foran cidadáns romanos, senón por teren sido promocionadas por Roma a partir dunhas orixes peregrinas ou de rango inferior ao romano.
- As cidades de Dereito Latino tamén eran bastante escasas, ata que Vespasiano, segundo o propio Plinio, lle concedeu ese estatuto a toda  Hispania. Sen entrarmos a valorar as posibles razóns desta promoción xeneralizada, pode dicirse que no último terzo do s. I d.C, cando se aplica esta medida, a maioría das comunidades indíxenas estarían en condicións de merecer este recoñecemento por dispoñeren dun centro urbano e das infraestruturas básicas para asentar as institucións públicas da cidade necesarias para o seu goberno. Estas institucións, concibidas tamén a semellanza das do estado romano republicano, consistían en:
- Un colexio de maxistrados superiores (os duoviri)
- Maxistrados menores: ediles, cuestores...
- Un senado local (a curia, formada polos decurións)
A concesión do Ius Latii ou Dereito Latino ás cidades peregrinas, supoñía que se lles concedería a todos os seus cidadáns os dereitos políticos dos latinos, pero que as súas elites dirixentes (maxistrados e decurións) serían recompensados coa plena cidadanía romana ao remate dos seus cargos ou servizos.
A diferenza de estatuto xurídico das cidades quedará definitivamente abolida cando o emperador Caracalla, no ano 212 d.C., conceda a cidadanía romana plena a todos os homes [sic] libres do Imperio.

lunes, 30 de octubre de 2017

Epigrafía republicana de Hispania


Coméntanse 3 documentos sobre Hispania, rescatados en diferentes circunstancias e conservados polo seu soporte en táboa de bronce:

  • Bronce da Turris Lascutana
  • Deditio de Alcántara
  • Bronce de Áscoli

A través destes documentos podemos ter un coñecemento máis preciso acerca das fases da conquista romana e dos procedementos xurídicos que foron empregando para pacificar e asimilar ás poboacións indíxenas. 

Decreto da Turris Lascutana (Provincia Ulterior), 189 a.C.
Lucio Emilio, fillo de Lucio,  imperator, decretou que os escravos dos hastenses que habitaban na Turris Lascutana, fosen liberados e tamén ordenou que tivesen e posuísen o campo e a cidade [oppidum] que xa posuíran, mentres o quixesen o pobo e o senado romano. Outorgado no campamento [in castreis] o día 19 de xaneiro do ano 189 a.C.

Lucio Emilio Paulo, imperator (neste contexto: xeneral victorioso), decreta a manumisión dos habitantes da Turris Lascutana, ata ese momento escravos da cidade de Hasta (Mesas de Asta (?) en Jerez de la Frontera, Cádiz) 
O documento está datado en 189 a.C., inmediatamente despois da vitoria romana sobre Cartago na IIª Guerra Púnica e a súa expulsión de territorio peninsular. 
Documento sobre táboa de bronce

Enténdese que os romanos emprenden a reorganización territorial e administrativa de Hispania logo do seu reparto en Provincias (en Citerior e Ulterior, 197 a.C.), e que dentro desa reorganización se decide a liberación dos habitantes da Turris Lascutana (asentamento fortificado expresado por “turris”) respecto dos seus amos hastienses (cidadáns de Hasta Regia, outro oppidum turdetano). 
Torre medieval sobre o asentamento de Lascuta

É difícil saber que posición terían os lascutanos respecto aos hastienses, pois, se ben está clara a súa relación de dependencia expresada polo termo servi no texto, o que non se sabe é se serían escravos en canto grupo inferior dentro da xerarquía social de Hasta ou en canto comunidade sometida por dereito de conquista. Nin se pode saber se tal condición sería herdeira dunha situación indíxena ou directamente debedora das relacións de poder establecidas por Cartago.
Lugar do oppidum de Hasta Regia

En todo caso, parece claro que os lascutanos son liberados (liberi) polos romanos, e que se lles devolve a súa cidade fortificada (agora emprégase o termo oppidum) e o usufructo dos campos (agrum) que ata ese momento aproveitaran (liberi essent, agrum oppidumque /quod ea tempestate possedisent /item possidere habereque /iussit). 
Esta estratexia, de devolver aos pobos conquistados a posesión sobre as súas casas e terras é a propia da deditio in fidem, aquel tratado de rendición polo que a comunidade vencida se convertía en civitas peregrina (cidade estranxeira), que conservaba boa parte da súa autonomía a cambio do pago dun tributo (stipendium). Non en van, Lascuta vai figurar aínda na nómina de cidades tributarias (civitates stipendiariae) mencionadas por Plinio o Vello na súa obra Historia Natural (III 15), escrita moi posteriormente, no s. I d.C.

Bronce de Alcántara (Provincia Ulterior), 104 a.C.
<Datación> Consulado de Caio Mario e Caio Flavio.<Deditio> A Lucio Cesio, fillo de Caio, imperator, rendeuse o pobo dos Seano[...].
<Procedemento subseguinte> Lucio Cesio, fillo de Caio, imperator, despois de que o aceptou, preguntou ao consello o que consideraba axeitado esixirlles. 
<Decreto do gobernador> A partir do ditame do consello, esixiu os prisioneiros, os cabalos e as eguas que colleran. Entregárono todo. Despois Lucio Cesio, fillo de Caio, decidiu que quedaran como estaban os campos e as construcións; as leis e as demais cousas que tiveran ata o día da rendición devolvéullelas para que seguisen en uso mentres o pobo romano quixese. E en relación con este asunto ordenoulles aos legados que fosen [?]
Cren(?) e Arco, fillos de Cantono (actuaron como) representantes. 
Velaquí un documento excepcional no que se recolle unha deditio ou tratado de rendición incondicional dun pobo conquistado por Roma, non sabemos exactamente se lusitano ou vetón: os Seano[?]
Tabula da deditio de Alcántara

Trátase dunha táboa de bronce atopada nun castro próximo a Alcántara (Cáceres) e na marxe esquerda do Tajo, datado por data consular no ano 104 a.C. 
Este momento é moi posterior ao ano 137 a.C., cando se dan por conquistados os Lusitanos, o que quere dicir que aínda houbo resistencia indíxena ao sometemento efectivo, e que o proceso foi seguramente máis progresivo e lento do que parecía. 
Este documento, como se dixo, mostra a aplicación da deditio, a fórmula xurídica de rendición incondicional mediante a cal unha comunidade era cominada a entregarse pacificamente antes de ser tomada polas armas, para logo quedar sometida á dominación romana. A decisión sobre o seu destino quedaba ao libre arbitrio de Roma ou do xeneral vencedor, podendo destruíla e vender aos seus habitantes como escravos (oppugnatio) ou restituírlles a súa autonomía a cambio de contrapartidas (entrega de desertores,  prisioneiros, reféns, armas, indemnizacións en cartos ou bens valiosos…) Estas comunidades (dediticii ou dediticias) quedaban polo xeral sometidas ao pago dun tributo anual. 
O exemplo de Alcántara insírese nesta última modalidade ou deditio in fidem, a fórmula de rendición incondicional de consecuencias máis tolerables para a poboación conquistada. 
Aquí o gobernador romano só lles esixe ao pobo dos Seano[...] devolverlles os prisioneiros e outros bens dos romanos retidos durante o conflito, e, a cambio, respéctase a integridade física e política da comunidade: o territorio, a autonomía e todo canto gozasen en período independente. Polo menos mentres que o pobo romano así o quixese, puntualización habitual nas deditiones romanas, afirmando así o dominio absoluto que Roma se atribuía sobre o destino dos conquistados.

(Bibliografía)

Bronce de Áscoli (Italia), ano 89 a.C.

“Gneo Pompeio, fillo de Sexto, imperator, por decisión do Consello [de oficiais en campaña] e en virtude da Lei Xulia, proclamou cidadáns romanos aos xinetes hispanos polo seu valor. Formaban o Consello: Lucio Gelio, fillo de Lucio, da tribu Tromentina; Gneo Octavio, fillo de Quinto, (…); Marco Cecilio, fillo de (…); Sergio Sulpicio, fillo de Gaio, da tribu Aniense; Lucio Junio, fillo de Lucio, da tribu Galeria..., etc., etc." [continúa a nómina dos beneficiarios]
O cónsul Cn. Pompeio Estrabón (pai de Pompeio Magno), recrutou un escuadrón de cabalería en Hispania para combater aos sublevados itálicos da Guerra Social (91-88 a.C). Para recompensar os seus servizos (conquista da cidade de Asculum-Áscoli), concedeulles a cidadanía romana.
A concesión facíase en virtude da Lex Iulia de Civitate Latinis et Sociis danda (90 a.C.), a mesma pola que se promocionaba a todos os pobos itálicos (latinos e aliados) que durante a guerra quixeron ou ben recompensar, ou ben aplacar.


A lei recollía tamén a posibilidade de que os xenerais outorgasen este dereito e outras recompensas menores aos seus soldados a discreción, por méritos militares. O escuadrón recompensado no noso bronce denominábase Turma Saluitana, onde turma fai referencia ao continxente de 30 xinetes e saluitana á cidade do seu recrutamento, Saluie (nome indíxena da futura Caesaraugusta, Zaragoza).

Os nomes dos xinetes responden, maioritariamente, á súa procedencia ibera e vascona. Por este medio, todos eles adquirían a cidadanía romana, medio de promoción xurídica privilexiada fronte á maioría dos hispanos, aínda en fase de peregrini (condición de estranxeiros en dereito romano).


***

Os romanos conquistaron aos Hispanos, castigando aos rebeldes, recompensando aos leais e sendo incluso xenerosos cos menos resistente. Con esta estratexia foron asimilando e promocionando progresivamente a todas as comunidades hispanas, fenómeno que coñecemos como Romanización. Os bronces que acabamos de comentar reflicten os primeiros pasos dese prolongado proceso.

miércoles, 13 de septiembre de 2017

domingo, 6 de noviembre de 2016

martes, 13 de septiembre de 2016

Tarsis e Tartesos

Durante moito tempo tense debatido acerca da identificación de Tartesos con Tharshish/Tarsis, un termo bíblico frecuentemente mencionado a propósito do reino de Salomón, rei hebreo do século X a.C., aliado do fenicio Hiram, rei de Tiro.
Esa identificación fundouse tanto na semellanza fonética entre Tarsis e Tartesos como no feito de que Tarsis refería un país ou terra moi afastada de onde volvían os barcos cargados de tesouros.
O problemático desta identificación é que o sentido de Tarsis é farto polisémico (pois tamén funciona como nome persoal ou como tipo de nave), e incluso cando se emprega como topónimo, falta calquera precisión xeográfica que permita aventurar a súa localización aproximada.
En canto á súa polisemia:
como nome persoal: 
  • Xénese 10: 4. Os fillos de Iaván: Elisa, Tarsis, Quitim e Dodanim.
como tipo de nave: 
  • I Reis 10:21-22. 21 Todos os vasos de beber do rei Salomón eran de ouro, tamén todas as vasillas da casa do bosque do Líbano eran de ouro puro, ningunha era de prata; esta non se consideraba de ningún valor nos días de Salomón, 22. porque o rei tiña no mar as naves de Tarsis coas naves de Hiram, e cada tres anos as naves de Tarsis viñan traendo ouro, prata, marfil, monos e pavos reais.
  • I Reis 22:48. Iosafat construíuse naves de Tarsis para ir a Ofir por ouro, pero non foron porque as naves romperon en Ezión-geber.
  • Isaías 23:1,6,10. Profecía sobre Tiro. Xemede naves de Tarsis, porque Tiro foi destruída, sen casas e sen porto...
  • Isaías 60:9. E as naves de Tarsis virán primeiro, para traeren aos teus fillos de lonxe, e a súa prata e o seu ouro con eles...etc.,etc.
como topónimo: 
  • II Crónicas 9:21. porque o rei tiña naves que ían a Tarsis cos servos de Hiram, e cada tres anos as naves de Tarsis viñan traendo ouro, prata, marfil, monos e pavos reais.
  • II Crónicas 20:36. E aliouse con el para facer naves que foran a Tarsis, e construíron as naves en Ezión-geber.
  • Salmos 72:10. Os reis de Tarsis e das illas traerán presentes; os reis de Sabá e de Seba ofrecerán tributo
  • Ezequiel 27:12. Tarsis era o teu cliente pola abundancia de toda riqueza; con prata, ferro, estaño e chumbo pagaban as túas mercadorías. 
  • Isaías 66, 19. Eu dareilles un sinal, e mandarei os sobreviventes a Tarsis, ás nacións de Put, de Lud, de Mosoc, de Ros, de Tubal e de Yaván, des illas afastadas que non escoitaron nunca o meu nome e non coñecen a miña gloria.
  • Xonás 1,3. Pero Xonás se ergueu para fuxir da presenza de Yavé a Tarsis, e viaxou a Jope, onde encontrou un navío que se dirixía a Tarsis. Pagada a pasaxe, embarcou nel para marchar con eles a Tarsis, lonxe da presenza de Yavé.
Estela de Nora
Un único testemuño epigráfico, tamén controvertido, ofréceo a chamada Estela de Nora, na que se conmemora a fundación dun templo fenicio na illa de Sardeña (nun territorio, Nora, rico en metais). O texto, que está escrito en lingua fenicia e se data arredor do s. IX a.C., suponse que documenta o termo TARSHISH na súa primeira liña. Hoxe en día, a discusión sobre este estela cuestiona que o topónimo Tarsis se refira a Tartesos, propoñéndose a súa interpretación como o nome fenicio de Nora ou algún outro topónimo sardo veciño.



  1. BT RŠ Š (Tarshish)
  2. NGR Š H’
  3. BŠRDN Š
  4. LM H’ ŠL
  5. M SB’M
  6. LKTNBN (Milkaton)
  7. Š BN NGR
  8. LPNY
 

Máis tarde os gregos empregan o termo Tartessos para referirse a unha rexión concreta do SO ibérico e máis ao río que a atravesa. Desta rexión tiveron un coñecemento directo a partir da segunda etapa das colonizacións gregas dos séculos VII-VI a.C.
  • Case en fronte da ilustre Eritia, máis aló das augas inesgotables, de raíces de prata, do río Tarteso, deuno a luz, baixo o acubillo dun penedo (Estesícoro de Himera, Xerioneida Fragm., p.7)

Xa a comezos do século VI a.C. Anacreonte de Teos fixera unha rápida alusión poética á lonxevidade de Argantonio, o rei tartésico de quen temos noticia máis cumprida da man de Heródoto de Halicarnaso (s. V a.C.). Nas súas Historias, no primeiro dos seus 9 libros, conta como os foceos (gregos minorasiáticos expulsados da súa cidade pola presión persa no s. VI a.C.), que:


Pentecontera, nave de guerra grega de 50 remeiros,
vaso de figuras negras 



  • ... por certo, foron os primeiros gregos que realizaron longas viaxes polo mar, son eles quen descubriron o Adriático, Tirrenia, Iberia e Tartesos. Non navegaban en naves mercantes, senón en penteconteras. E, ao chegaren a Tartesos, fixéronse moi amigos do rei dos tartesios, de nome Argantonio, quen gobernou Tartesos durante 80 anos e viviu un total de 120. Logo despois, os foceos fixéronse tan grandes amigos deste home que, primeiro, animounos a abandonar Xonia para se estableceren na zona dos seus dominios que preferisen; e logo, ao non conseguir persuadilos, cando se enterou por eles dos progresos do medo [os persas], deulles cartos para rodear a súa cidade cunha muralla. E deulles cartos a esgalla, xa que o perímetro da muralla mide non poucos estadios e toda ela está feita de bloques de pedra grandes e ben ensamblados (I. 163, 223-224) 

Tamén é Heródoto quen narra as aventuras de Coleo de Samos, o primeiro navegante grego que tería arribado ao litoral ibérico nalgún momento da Época Arcaica.  

  • Despois disto, unha nave samia, da que era comandante Colaios, en ruta cara a Exipto, foi arrastrada á illa de Platea. Os samios, informados por Corobio de todo o sucedido, deixáronlle víveres para un ano. Partindo logo da illa, botáronse ao mar desexando chegar a Exipto, pero foron arrastrados polo vento do leste. E como o vento non deixou de soprar, atravesaron as Columnas de Hércules e, baixo a guía dun deus, chegaron a Tarteso. Ese emporio estaba aínda sen explora... Os samios regresaron e sacaron das mercadorías as maiores ganancias que todos os gregos dos que teñamos coñecemento seguro, agás Sostratos fillo de Laodamante de Exina, pois ningún outro pode rivalizar con este. Os samios apartaron das súas ganancias a décima parte, 6 talentos, e fixeron construír con ela un xerro grande de bronce en forma de crátera argólida. (Aquí o episodio completo)

Bibliografía