(4, 30) O emperador Vespasiano Augusto concedeu o Dereito Latino a toda Hispania cando estaba axitada por desordes públicas.
(Plinio Historia Natural, III, 4, 18; 4, 30)
O autor e a obra
A Historia Natural é a única obra de Plinio o Vello (s. I d.C.) que se conserva, e ademais íntegra 37 libro (é unha das máis extensas da literatura latina). Trátase dunha obra de difícil clasificación, pois abrangue todo tipo de saberes: ciencias naturais, farmacopea, literatura, historia, arte, xeografía, etnografía, paradoxografía (relatos marabillosos), etc. Neste sentido, case podería cualificarse como unha verdadeira enciclopedia.
Desta obra interésanos particularmente o libro III por recoller esta noticia e estar dedicado en xeral á descrición da Península Ibérica da súa época, é dicir, dos tempos das dinastías xulio-claudia e flavia. Foi daquela cando Hispania experimentou o maior esforzo de reorganización político-administrativa por parte do Imperio.
Resume do texto
Descrición da Provincia Citerior Tarraconense, informándonos do número de comunidades segundo as súas diferentes condicións xurídicas. Tamén se nos di que Vespasiano lle concedeu a toda Hispania un estatuto particular: o do dereito latino.
Aclaración de termos e conceptos
Unha provincia romana é unha circunscrición administrativa creada sobre un territorio conquistado e encargada para a súa xestión a un xeneral, quen detén poderes militares e de quen depende o seu control e administración xeral.
Dentro de cada provincia había diferentes tipos de comunidades en función dos estatutos particulares que Roma lles outorgaba. Os estatutos en cuestión, aos que alude o texto, eran:
- De dereito romano: outorgaba a calidade de cidadán romano a todos os habitantes da cidade, co desfrute de todos os dereitos cívicos e políticos dun cidadán de pleno dereito (dereito a casar para dispoñer de herdeiros lexítimos; dereito a comerciar, para que se recoñeza a lexitimidade das túas propiedades; dereito de sufraxio, para elixir ou ser elixido nun cargo público ou na carreira administrativa..., etc.)
- De dereito latino (ou Ius Latii, o que Vespasiano outorga a todas as cidades de Hispania, segundo Plinio): paso intermedio entre o dereito romano e a absoluta falta de dereitos dos peregrini (estranxeiros). Dispoñían de case todos os dereitos, pero non podían facer carreira militar ou política en Roma, pois estaban privados do dereito de sufraxio (votar ou ser votado como representante público)
- De cidades federadas: dependentes dun foedus (tratado). Non hai nada xenericamente estipulado para este tipo de cidades, posto que cada foedus determina os límites dos dereitos e das obrigacións de cada unha.
- Cidades peregrinas (ou estranxeiras): eran as comunidades indíxenas conquistadas -moitas delas desprovistas de centros urbanos-, a quen non se lles recoñecían dereitos xurídicos, aínda que adoitaba recoñecérselles autonomía política e o pleno uso e desfrute das súas terras. Ademais, estaban sometidas a tributación colectiva, razón pola cal tamén se coñecen como “cidades tributarias ou estipendiarias”.
Comentario
A Provincia Citerior existe dende a derrota dos Cartaxineses na IIª Guerra Púnica, cando Roma, tras expulsar a aqueles da Península nos anos finais do s. III a.C., comeza a reorganización dos territorios conquistados. Naquel tempo aínda faltaban por conquistar os Celtíberos e os Lusitanos, cuxas guerras ocuparían boa parte dos mediados do s. II a.C., e máis os territorios do Norte e Noroeste, que só foron incorporados a Roma tras a conquista de Augusto a finais do s. I a.C. Foi daquela cando se procedeu á definitiva división provincial das Hispanias, separándose a Ulterior en Lusitania e Bética, e ampliando a Citerior Tarraconense para acoller a todos os territorios ao norte do Douro.
Inmediatamente procedeuse á división das provincias en conventos xurídicos, novas circunscricións administrativas de menores dimensións, ao mando dun legado xurídico, ao seu tempo dependente do gobernador da provincia correspondente. Precisamente é Plinio quen mellor nos describe a subdivisión conventual, razón pola cal se pensou durante longo tempo que os conventos eran contemporáneos do escritor latino, dos tempos do emperador flavio Vespasiano. Pero un documento epigráfico, a Tabula Lougeiorum, datada no ano 1 d.C., menciona un conventus descoñecido ata o momento: o de Ara Augusta (na rexión dos ástures).
Provincias e Conventos acollen comunidades indíxenas prerromanas que Roma intenta controlar e organizar, para o cal adoita privilexiar ás comunidades colaboracionistas (porque colaborasen durante a guerra ou tras ela) e penalizar ás rebeldes, en maior ou menor medida segundo o grao da súa resistencia. A destrución dunha cidade tras a súa conquista (como Numancia), funcionaba como advertencia xeral ao resto das comunidades, que, en xeral, aceptaban a rendición incondicional (deditio) tras a súa derrota. As comunidades dediticias incorporábanse ao Estado Romano en calidade de “civitates peregrinae”.
- Estas eran as máis numerosas, como ben nos informa Plinio no texto a comentar.
- Máis escasas eran as colonias e as cidades de dereito romano, que estatutariamente eran iguais, pero con orixe diferente:
- As colonias adoitaban ser cidades creadas a imaxe e semellanza da Urbs, Roma, e, porque os seus habitantes eran de orixe cidadáns romanos, tamén a cidade ostentaba o estatuto que recoñecidos todos os dereitos cívicos e políticos. A orixe destas colonias era normalmente a concesión a unha unidade do exército lexionario dunha nova cidade na que se facía redistribución de terras entre os soldados beneficiados.- As cidades de Dereito Latino tamén eran bastante escasas, ata que Vespasiano, segundo o propio Plinio, lle concedeu ese estatuto a toda Hispania. Sen entrarmos a valorar as posibles razóns desta promoción xeneralizada, pode dicirse que no último terzo do s. I d.C, cando se aplica esta medida, a maioría das comunidades indíxenas estarían en condicións de merecer este recoñecemento por dispoñeren dun centro urbano e das infraestruturas básicas para asentar as institucións públicas da cidade necesarias para o seu goberno. Estas institucións, concibidas tamén a semellanza das do estado romano republicano, consistían en:
- As poboacións [oppida] de cidadáns romanos eran xeralmente cidades fortificadas (o que refire oppida) que adquirían o dereito romano, non porque os seus habitantes foran cidadáns romanos, senón por teren sido promocionadas por Roma a partir dunhas orixes peregrinas ou de rango inferior ao romano.
- Un colexio de maxistrados superiores (os duoviri)
- Maxistrados menores: ediles, cuestores...
- Un senado local (a curia, formada polos decurións)
A concesión do Ius Latii ou Dereito Latino ás cidades peregrinas, supoñía que se lles concedería a todos os seus cidadáns os dereitos políticos dos latinos, pero que as súas elites dirixentes (maxistrados e decurións) serían recompensados coa plena cidadanía romana ao remate dos seus cargos ou servizos.
A diferenza de estatuto xurídico das cidades quedará definitivamente abolida cando o emperador Caracalla, no ano 212 d.C., conceda a cidadanía romana plena a todos os homes [sic] libres do Imperio.
No hay comentarios:
Publicar un comentario