1. CONQUISTA E ROMANIZACIÓN DO NOROESTE PENINSULAR. (4) Pacto dos Zoelas (27 e 152 d.C.)

A Tábula de Astorga é un dos primeiros epígrafes sobre tábula de bronce atopados no NO. Neste documento recóllese un pacto de hospitalidade entre diferentes entidades sociais menores pertencentes ao populus ástur dos Zoelas, pobo indíxena situado na actual rexión portuguesa de Tras-os-Montes, entre Zamora e a cidade de Bragança.

Texto

• No consulado de Marco Licinio Crasso e de Lucio Calpurnio Pisón, catro días antes das Calendas de maio [data consular: 27 d.C.], a gentilitas Desoncorum ex gente Zoelarum [a "gentilitas" dos Desoncos da "gens" dos Zoelas], e a gentilitas Tridiavorum, da mesma gens dos Zoelas renovaron un pacto de hospitalidade antiquísimo e recibíronse mutuamente en fidelidade e clientela e a dos seus fillos e descendentes. Asinaron Arausa Blecaeni, Turaio Clouti, Docio Elaesi, Magilo Clouti, Bodecio Burrali, Elaeso Clutami, por mediación de Abieno Pentili, maxistrado dos Zoelas. Feito en Curunda.
• No consulado de Glabrión e de Homullo, cinco días antes de xullo [data consular: 152] a mesma gentilitas Desoncorum [dos Desoncos] e a gentilitas Tridiavorum [dos Tridiavos] recibiron na mesma clientela e nos mesmos pactos a Sempronio Perpetuo, Orniaco da gens Avolgigorum, a Antonio Arquio da gens Visaligorum e a Flavio Frontón da gens Cabruagenigorum, [tamén] Zoelas. Fixérono [o documento] Lucio Domitio Silón e Lucio Flavio Severo, en Astúrica.

Comentario da primeira parte

Nesta tábula, cuxo contido vén datado pola referencia consular, menciónase un tratado de hospitalidade con antecedentes moi antigos, e dado que o pacto renovado no documento pode datarse no ano 27 d.C., o tratado anterior que se menciona é con seguridade de tempos prerromanos.

O pacto en cuestión consiste en que dous grupos sociais se ofrecen fidelidade e hospitalidade mutua, pero tamén establecen un vínculo imposible de recíproca clientela, pois a clientela é unha relación desigual que esixe unha posición de dominio (a do patrón) e outra de submisión e dependencia (a do cliente). Con esta fórmula quereríase, quizais, enfatizar a forza dos vínculos e dos compromisos pactados.

En calquera caso, non deixa de resultar estraño que sexa preciso instaurar ou manter vínculos desta especie no seo dun mesmo populus indíxena, pois un individuo ou grupo non debería necesitar un pacto privado para sentirse cómodo e “en casa” no interior da súa propia comunidade política. O que traslumbran estes tratados, seguramente, é a inmadurez dos populi indíxenas en canto civitates, é dicir, en canto unidades político-territoriais autónomas de tipo romano, pois o único que os cohesiona nos primeiros tempos do Alto Imperio é a obediencia debida ás esixencias do Imperio á hora de actuar unitaria e solidariamente como unidades de tributación e de recrutamento de tropas (como vimos no Bronce de Bembibre)

Pero, que son a gens e a gentilitas?

A gens latina ou romana é un grupo de parentesco extenso equivalente a un clan: conxunto de persoas descendentes dun antepasado común, xeralmente mítico, pois se pretendía tan antigo e xeralmente supra-humano, que non se podería demostrar a súa antecedencia nin existencia real. As gentes, que preceden á fundación do Estado en Roma –a civitas romana-, mantíñanse unidos por compartiren un nomen gentilicum (nome xentilicio), o culto común aos seus antepasados e máis unha solidariedade que protexía aos membros e o patrimonio familiar dentro dos límites xentilicios. Posto que a gens adoita estar mellor representada historicamente por grandes estirpes aristocráticas, considéranse compoñente da mesma un máis ou menos nutrido círculo de clientes, homes libres vinculados aos seus patróns por lazos de lealdade e prestación de servizos varios. [Tras o xurdimento da República romana, estes clientes (persoas sen outro arraigo en Roma e, por tanto, desprovistas de propiedade fundiaria) pasarían a conformar a plebe (plebs “multitude) da cidade, sen por iso deixar de manter relacións clientelares cos seus vellos patróns (o patriciado romano)].

Os romanos tiñan conciencia de que a gens era unha estrutura eminentemente parental, polo que adoitaban empregar o mesmo termo para cualificar outras moitas organizacións sociais consideradas pre-políticas (anteriores á polis, a cidade-estado) ou nas que os vínculos de integración predominante entre os membros fosen de natureza xentilicia. Por esa razón podían empregar gens en sentido laxo para referir agrupacións étnicas, máis grandes ou máis pequenas, entendendo que en todo caso se compartía un vínculo xenealóxico ou orixe común. Neste sentido empregaba Pomponio Mela a expresión “celticae gentis” referida aos pobos celtas do litoral galaico, para resaltar a afinidade deste pobos cos Celtas en xeral.

Outros exemplos demostran un uso moito máis impreciso de gens, pois equivalía ao que na nosa lingua pode ser “pobo”,  “xénero”, “familia” ou “especie”. De aí que, no noso ámbito territorial, o termo gens servise tamén en epigrafía para identificar case calquera entidade indíxena, independentemente do nivel de integración que referise (grupo de parentesco, grupo socio-político, grupo étnico).

O caso máis evidente desta imprecisión terminolóxica preséntanolo este Pacto dos Zoelas, no que o termo gens cualifica tanto un nivel de populus (2º rango: gens Zoelarum) como subdivisións do mesmo (3º rango: gens Avolgigorum, Visaligorum e Cabruagenigorum); completándose o cadro coa Tábula Lougeiorum, onde tamén os Ástures en conxunto son denominados gens Asturum (1º rango).

Unha dificultade engadida á interpretación destes pactos, é a mención de gentilitates na primeira parte da tábula. Obviamente o termo “gentilitas” é un diminutivo de “gens”, pero posto que só se coñece o seu uso nun par de documentos epigráficos hispanos (algún outro exemplo en territorio vetón), non temos máis datos que nos permitan afondar algo máis no seu coñecemento. O que nos mostra a tábula zoela é que se sitúan ao mesmo nivel que as gentes de 3º rango, mantendo co populus ou gens Zoela a mesma relación de subordinación, polo que o máis probable é que se trate de realidades equivalentes.

Os asinantes do pacto, 6 en total, con fórmula bimembre tipicamente indíxena (nome de pía máis patronímico en xenitivo, indicando a filiación), que delata a súa condición peregrina no Imperio Romano, deben ser representantes de diferentes segmentos sociais implicados no pacto, en tanto que, como maxistrado que da fe do mesmo, figura un maxistrado zoela, tamén peregrino: Abieno Pentili “fillo de Pentilo”.

O lugar no que ten lugar o acto, Curunda, suponse que era a capital zoela, localizada comunmente no Castro de Avelaes (Bragança).

Comentario da segunda parte

Nesta parte intégranse no pacto das gentilitates 2 individuos tamén zoelas, pero pertencentes a outras gentes de 3º rango (Visaligos e Cabruagenigos), máis un 3º individuo doutro populus e doutra gens: dos Avolgigos do populus Orniaco. Dise que se integran “nos mesmos pactos e clientela”, o que suxire que van ser recibidos estes tres individuos coas súas familias nos colectivos cos que pactan, quizais a xeito de cidadáns de adopción, ou algo semellante. A nomenclatura dos participantes indican que aínda son peregrinos -non cidadáns romanos- a pesar de que o pacto se asina no ano 152 d.C. O acto ten lugar agora en Astúrica, a capital conventual dos ástures, quizais porque implica a elementos exteriores ao populus zoela e por iso se acode a unha autoridade de rango superior e neutral que ratifique o tratado.

Nesta ocasión, os maxistrados asturicenses xa exhiben os característicos trianomina latinos, a fórmula que inclúe un nome de pía romano, un nomen gentilicum ou xentilicio, máis un cognomen ou sobrenome. Só os cidadáns romanos tiñan dereito legal de empregar esta formulística, por tanto cabe pensar que estes maxistrados detiñan esta condición xurídica.

O resto dos individuos mencionados na 2ª parte da tábula mostra signos de latinización dos seus nomes, que marca un período transitorio entre o mundo indíxena e o romano, ao que todos os indíxenas tarde ou cedo acabaran asimilándose.

Fórmula indíxena	Nome de pía	Patronímico
Participante	Arausa	Fillo/filla? de Blecaeno
Participante	Turaio	Fillo de Cloutio
Maxistrado zoela	Abieno	Fillo de Pentilo
Trianomina latinos	Praenomen (nome de pía romano)	Nomen (nome de gens ou xentilicio)	Cognomen (sobrenome e posible agnomen ou nome honorífico)
			Sobrenome (alcume persoal ou familiar)	Nome honorífico
Exemplo	Décimo	Xunio	Bruto	Galaicus
Maxistrados ástures, cidadáns romanos	Lucio	Flavio	Severo
	Lucio	Domitio	Silón (cognomen da lingua indíxena)
Nomes latinizados, de peregrini en vías de romanización
Membro dos Avolgigos	-	Sempronio	Perpetuo (termo latino)
Membro dos Visaligos	-	Antonio	Arquio (nome indíxena)
Membro dos Cabruagenigos	-	Flavio	Frontón (nome indíxena)

Todos os grupos mencionados de 3ª rango, fosen gentes ou gentilitates, adoitan interpretarse como “grupos suprafamiliares” de tipo parental, o que querería dicir que os seus membros estarían relacionados por vínculos de descendencia. 
Algún nome destes, como por exemplo os Cabruagenigos, inclúen na súa propia formación unha referencia a esta común descendencia, como indicaría o elemento léxico *genigo/genico. [Tense proposto como significado deste xentilicio “pertencente ao clan da cabra”, cf.PRÓSPER 2008: 102]

Uns 100 km ao sur de Castro de Avelaes (localidade rica en epigrafía zoela), a suposta Curunda, apareceu un epígrafe votivo dedicado a Xúpiter Óptimo Máximo por parte dunha comunidade denominada Vicani Cabr[?]. Por vicani enténdese sen dificultade os habitantes dun vicus, unha aldea ou poboado. O nome do colectivo está incompleto, pero quixo verse nel unha mención dos Cabruagenigos do pacto zoela. En tal caso, ademais dun colectivo de tipo parental, tamén tería unha dimensión territorial. Aínda que, quizais estas gentes sempre foran “comunidades locais”, é dicir, simples aldeas ou poboados. Neste caso, comprenderíase que o vocabulario latino empregado no Pacto para referencialo fose un termo xenérico para calquera tipo de organización social non recoñecida politicamente polo Imperio, como son todas as entidades do 3º rango mencionadas ata o momento.

Cando esas comunidades ástures estean maduras dende o punto de vista do seu nivel de romanización, serán os Zoelas e os Orniacos en conxunto a base demográfica e social sobre a que se creen as civitates e máis tarde sexan promocionadas a municipios. Pero iso acontecerá ao longo do século II d.C., a diferentes ritmos en todo o NO ibérico.

Recapitulación

Os pactos de hospitalidade, patronato e clientela son un tipo de documentos epigráficos que, no ámbito noroccidental e durante o Alto Imperio, aparecen especialmente concentrados na zona máis conflitiva e resistente á conquista romana. Este territorio, que abrangue de norte a sur dende as serras orientais galegas e o Bierzo adxacente ata o Douro seguindo a Serra de Mogadouro, coincide tamén coa área mineira aurífera máis prolífica dos tempos romanos, o cal suscitaría o interese romano por seguir moi de preto a súa evolución e controlar estreitamente a súa reorganización política e territorial.

O interese destes documentos, entres os que debemos incluír tamén o Edicto do Bierzo, radica en que nos informan sobre os seguintes aspectos:

•        As unidades sociais constitutivas da sociedade indíxena: as de 2º rango ou populi e máis as de 3º rango, ben castella ben gentilitates, todos coñecidos coas súas denominacións (étnicos e topónimos) indíxenas.
•         Os procedementos de mediación (uso do patronato romano) para a pacificación e integración das comunidades indíxenas no mundo romano.
•          O proceso de cohesión das comunidades locais ou xentilicias indíxenas para formar entidades políticas superiores, fundamento da conformación das civitates peregrinas de tipo romano
•          A paseniña adaptación dos usos onomásticos indíxenas ao modelo romano (paso da simple latinización dos nomes ao emprego dos trianomina latinos), transparentando en cada caso o grao de romanización das comunidades indíxenas.

Área dos pactos e da riqueza aurífera

O caso Zoela serve especialmente para comprobar a existencia prerromana de mecanismos de alianza política entre as diferentes entidades sociais, fenómeno que non temos moi seguro que a terminoloxía latina traducise con fidelidade, dada a incoherencia que supón confundir a clientela cunha relación recíproca. Tamén nos serve para observar a estrutura da organización socio-política e territorial imposta por Roma ao se manifestar claramente a superposición sobre os niveis de integración suprafamiliar dos niveis superiores da civitas e do conventus.

Con todo, non podemos chegar a comprender en toda a súa dimensión en que consisten exactamente os pactos de hospitalidade, patronato e clientela que pactaron aqueles grupos e individuos, en parte debido a que todos aqueles poden combinarse nun pacto de todas as formas posibles e imaxinables.

Bibliografía

Olivares, J.C. "El dios Aernus y los Zoelas". En Iberia: Revista de la Antigüedad, Nº 5 (2002), pp.65-78

García Martínez, S.M. "El pacto delos Zoelae y su repercusión en el ordenamiento social y territorial de losAstures". Argutorio 27 (xuño 1999)

Prósper, B.: "Los nombres itálicos de los astures meridionales". En Conimbriga XLVII (2008), pp.95-119

Rodríguez Álvarez, P. Gens. Una forma de agrupación antigua mal conocida. Anejos de Veleia. Series Minor, 9. 1996