martes, 14 de diciembre de 2021

A «deditio» de Alcántara. Sobre o concepto de «deditio»

Deditio de Alcántara

Baixo o consulado de Caio Mario e Caio Flavio.

O pobo dos Seano[?] rendeuse [dedit] a Lucio Cesio, fillo de Caio, imperator.

Lucio Cesio, f.C., imperator, despois de que o aceptou, preguntou ao consello [consilium] o que consideraba axeitado esixirlles.

A partir do ditame do consello, esixiu os prisioneiros, os cabalos e as eguas que colleran. Entrégarono todo.

Despois Lucio Cesio, f.C, decidiu que quedaran como estaban os campos e as construcións. As leis e as demais cousas que tiveran ata o día da rendición devolvéullelas para que seguisen en uso mentres o pobo romano quixese.

E en relación con este asunto ordenoulles aos legados que fosen […?]

Actuaron como legados Cren[...?] e Arco, fillos de Cantono.

 

Textos clásicos sobre a conquista romana de Hispania

APIANO, Sobre Iberia

41. Todos le enviaban emisarios y él (Catón) les exigió otros rehenes. Envió cartas selladas a cada una de las ciudades y ordenó a sus portadores entregarlas todas el mismo día. El día lo fijó calculando el tiempo que, aproximadamente, tardarían en llegar a la ciudad más distante. Las cartas ordenaban a los magistrados de todas las ciudades que destruyesen sus murallas en el mismo día que recibiesen la orden y, en el caso de que lo aplazaran, les amenazaba con la esclavitud. Estos, vencidos recientemente en una gran batalla y dado que desconocían si estas órdenes se las habían dado a ellos solos o a todos, temían ser objeto de desprecio, con toda razón si eran los únicos, pero si era a todos, los otros también tenían miedo de ser los únicos en demorarse y, puesto que no había oportunidad de comunicarse unos con otros por medio de emisarios y sentían preocupación por los soldados que habían venido con las cartas y permanecían ante ellos, estimando cada uno su propia seguridad como lo más ventajoso, destruyeron con prontitud las murallas. Una vez que se decidieron a obedecer pusieron el máximo celo en tener en su haber, además, una pronta ejecución. De este modo y gracias a una sola estratagema, las ciudades ubicadas a lo largo del río Ebro destruyeron sus murallas en un solo día, y en el futuro, al ser muy accesibles a los romanos, permanecieron durante un largo tiempo en paz.

42. Cuatro Olimpiadas más tarde, en torno a la ciento cincuenta Olimpiada, muchos íberos se sublevaron contra los romanos por carecer de tierra suficiente, entre otros, los lusones que habitaban en las cercanías del río Ebro. Por consiguiente, el cónsul Fulvio Flaco hizo una expedición contra ellos, los venció en una batalla y muchos de ellos se desperdigaron por las ciudades. Pero todos los que estaban especialmente faltos de tierra y obtenían su medio de vida gracias a una existencia errabunda se congregaron en su huida, en la ciudad de Complega, que era de fundación muy reciente, bien fortificada y que se había desarrollado con rapidez. Tomando a esta ciudad como base de sus operaciones, exigieron a Flaco que les entregara un sagum, un caballo y una espada como compensación por cada uno de los muertos, y que se marchara de Iberia antes de que le ocurriera una desgracia. Este les respondió que les entregaría muchos sagos, y, siguiendo a sus emisarios, acampó junto a la ciudad. Ellos, contrariamente a sus amenazas, huyeron en secreto de inmediato y se dedicaron a devastar el territorio de los pueblos bárbaros de los alrededores. Estos pueblos utilizan un manto doble y grueso que abrochan todo alrededor a la manera de una casaca militar y lo llaman sagum.

44. No muchos años después estalló en Iberia otra guerra, difícil a causa del siguiente motivo. Segeda es una ciudad perteneciente a una tribu celtíbera llamada Belos, grande y poderosa, y estaba inscrita en los tratados de Sempronio Graco. Esta ciudad forzó a otras más pequeñas a establecerse junto a ella; se rodeó de unos muros de aproximadamente cuarenta estadios de circunferencia y obligó también a unirse a los titos, otra tribu limítrofe. Al enterarse de ello el Senado prohibió que fuera levantada la muralla, les reclamó los tributos estipulados por Graco y les ordenó que proporcionaran ciertos contingentes de tropas a los romanos. Esto último, en efecto, también estaba acordado en los tratados. Los habitantes de Segeda con relación a la muralla, replicaron que Graco había prohibido crear nuevas ciudades, pero no fortificar las ya existentes. Acerca del tributo de las tropas mercenarias, manifestaron que habían sido eximidos por los propios romanos después de Graco. La realidad era que estaban exentos, pero el Senado concede siempre estos privilegios añadiendo que tendrán vigor en tanto lo decidan el Senado y el pueblo romano.

Notas sobre o concepto romano de DEDITIO

Deditio in fidem populi Romani

Desde antiguo los romanos tenían por costumbre (mos vetustus erat), respecto a alguien con quien no tenían relaciones amistosas (amicitia) con un tratado formal (foedere) ni con reciprocidad de derechos (aequis legibus), no ejercer sobre él la autoridad como dominado hasta que rindiera todo lo divino y lo humano, entregara rehenes, se le quitaran las armas y se impusieran guarniciones a sus ciudades (Tito Livio 28.34.7-8)

 

“Cuando una ciudad era obligada a la capitulación, Roma decidía si esta sería arrasada (deditio in dictionem), siendo sus dirigentes generalmente ejecutados y el resto de sus habitantes vendidos como esclavos o bien convertida en una ciudad dediticia (deditio in fidem), lo que significaba que Roma se apropiaba de los bienes y las personas de la ciudad y posteriormente se restituían con la condición de dejar establecido el stipendium, un tributo fijo regulado por el gobernador romano, así como levas de personas para tropas auxiliares de los ejércitos romanos, víveres a precio estipulado de antemano (lo que facilitaba abusos que generaban nuevas revueltas) y servicios. Además, la ciudad debía permitir en su recinto el establecimiento de una guarnición romana. En cuanto a la administración, Roma generalmente respetaba las instituciones y el modo de gobierno interno, puesto que el derecho de política exterior quedaba sometido totalmente al poder de la República. La ciudad dediticia quedaba privada de todo derecho jurídico para sus habitantes, lo que la colocaba en el último escalón de la ordenación municipal romana, que estaba configurada con las colonias romanas en lo más alto del estatus jurídico, a las que seguían los municipios romanos y después las ciudades peregrinas o extranjeras. En el caso de quedar arrasada como castigo ejemplar, la ciudad dediticia se convertía en ager público de Roma. (BUONO CORE 2013)

 

FIRMA DE ACUERDOS DE PAZ

El establecimiento de acuerdos de paz –tanto de rendición (deditiones) como tratados formales (foedera)– tras las campañas militares constituía también una atribución del imperator destacado sobre el territorio. La tipología de acuerdos de paz resultaba tan variada como las propias situaciones bélicas que habían precedido al acuerdo. Este asunto ha sido estudiado con detenimiento por los historiadores actuales, quienes coinciden en afirmar la completa responsabilidad del imperator romano en la redacción de los términos de los acuerdos, si acaso apoyado por su consilium. No obstante, si un imperator vencido, obligado por las circunstancias, establecía un acuerdo en términos que posteriormente el Senado no ratificaba por considerarlos inaceptables para el pueblo romano, el imperator era entregado a los enemigos para que dispusiesen de su vida: la entrega del responsable del pacto era considerada el único modo de terminar con un acuerdo cuyo carácter sagrado llevaba implícita su inviolabilidad. Este extremo se alcanzó en varias ocasiones, por ejemplo, en las Guerras Samnitas –llegando a discutirse si quien había participado en el sacrificio sosteniendo a la víctima debía ser también entregado– o durante las Guerras Celtibéricas –al entregar los romanos a Mancino en 137–. (RIVERO GRACIA 2006).

 

ORGANIZACIÓN DEL TERRITORIO Y ADMINISTRACIÓN PROVINCIAL

Otra de las atribuciones jurídicas del imperator consistía en la organización del nuevo territorio, anexionado o, cuando menos, incluido en la esfera de poder de Roma. En primer lugar, el imperator canalizaba toda la comunicación diplomática entre los habitantes del territorio y las instituciones romanas. Como responsable del gobierno de la provincia o, al menos, de la administración del territorio ámbito de su acción, era quien había de autorizar la constitución de las embajadas de pueblos extranjeros a Roma y su partida hacia la Vrbs en compañía de un legado romano. Sólo así los embajadores serán considerados amigos del pueblo romano y podrán traspasar los límites del pomerio. En el año 189 los embajadores etolios llegaron a Roma sin contar con la autorización del imperator destacado en la zona, lo cual ocasionó ciertos problemas de índole diplomática que fueron finalmente resueltos. […]

Una vez iniciada la ordenación del territorio –de manera paralela o posterior al desarrollo de la campaña militar–, el imperator tiene en consideración la actitud de los diferentes pueblos y estados con Roma, y esto dará origen a una gran variedad de estatutos y de obligaciones de las distintas comunidades para con Roma, de lo que resultará una administración de carácter fundamentalmente heterogéneo. […] En Occidente, la relación diplomática y, en consecuencia, jurídica y administrativa, viene determinada por el contexto bélico de los primeros contactos y por el grado de comprensión del funcionamiento diplomático e institucional romano que alcanzaron los pueblos indígenas […]Al menos hasta el siglo I a.C., en las provincias occidentales el acuerdo con "el que manda", con el imperator, es considerado válido y permanente. Es más: en los primeros momentos de contacto la vinculación del acuerdo con la figura del imperator es tal que los términos pactados serán interpretados por los indígenas hispanos como un vínculo propiamente personal, un acuerdo con el imperator, no con Roma, que, en consecuencia, no determina la relación con nuevos imperatores que Roma envíe posteriormente al territorio. […](RIVERO GRACIA 2006)

La importancia del proceso DEDITIO-RESTITUTIO

“La enorme mayoría de los actores de este proceso de integración hubo de rendirse previamente a Roma en un acto formal de sometimiento basado en la deditio, una situación jurídica que a mediados del siglo dos antes de Cristo constituía el requisito imprescindible para la aceptación de la paz por parte del Senado. El status de peregrinii dediticii presenta carácter preliminar, transitorio (aunque de duración indefinida), de forma que, en un plazo razonable de tiempo, los colectivos sometidos por esta vía evolucionarían hacia. civitates stipendiariae o, en menor medida, foederatae (caso de Gades y Ebusus) para solo, en una tercera y definitiva etapa, obtener la promoción a ciudades privilegiadas. Se trata de un proceso gradual que precisa de una maduración institucional (adecuación analógica a las estructuras locales itálicas o romanas) y sociológica (formación de nuevas élites, inmigración, transformaciones económicas), lo cual explica que los núcleos recientemente sometidos no sean promocionados a municipios o colonias directamente, ni por tanto beneficiados sus habitantes de la ciudadanía Latina o romana” […]

“Nuestro propósito no es aquí ahondar en los diversos aspectos de la deditio, forma de rendición que goza ya de amplios estudios historiográficos, sino el de subrayar el extraordinario papel desempeñado por esta figura jurídica para la integración de las poblaciones sometidas en el esquema provincial Romano. Incidamos únicamente en el hecho de que la deditio es por definición incondicional y absoluta, alcanzándose en teoría sin negociaciones previas (pacta) y suponiendo la libre disposición por el imperator de la totalidad de personas y bienes, así como la entrega de la ciudad derrotada, entendida como entidad política, quedando en suspenso las garantías y leyes propias”.

[…] “La idea de rendición viene asociada a la solicitud de clemencia por los vencidos […], que se explica por el hecho de que, al menos teóricamente, el imperator puede aplicar a los de dediticii cualquier tipo de sanción o represalia. En la gran mayoría de los casos, sin embargo, fue observada por los generales la costumbre romana de solicitar tan solo aportes económicos y militares limitando al máximo las agresiones físicas”.

[…] “La rehabilitación de la comunidad sometida constituye un contrato en virtud del cual los vencidos, comprometiéndose al pago de indemnizaciones de guerra y a la colaboración logística y militar, se ven obligados a asumir en lo político una suerte de libertad condicional, vigilada por el gobernador provincial. En virtud de esta situación, quedan expresamente prohibidos, salvo autorización puntual de la autoridad romana, los contactos políticos diplomáticos con otras ciudades del entorno para evitar el peligro de formación de coaliciones subversivas. El binomio defensa-vulnerabilidad es el eje en el que se articula esta dinámica de relación entre romanos e indígenas en el primer horizonte de la expansión republicana. Ya antes de la rendición incondicional, son diversas las referencias a comunidades reticentes a la deditio por el hecho fundamental de que comportaría la entrega de armas, generando (siquiera provisionalmente), una flagrante desprotección para el grupo. En el caso hispánico, lejos de las hipótesis sobre un supuesto vínculo religioso con las armas, de cuya existencia, por otra parte, no hay por qué dudar, habría sido esta la principal razón para el frecuente rechazo de la rendición”. (GARCÍA RIAZA 2012)


Los magistrados romanos provistos de imperium tenían, ciertamente, un poder omnímodo sobre los dediticii, pero no arbitrario: tras la rendición, quedaba a la discreción del imperator la aplicación o no de medidas sancionadoras. La dureza de éstas no sólo dependió del momento en que se produjera la sumisión de la ciudad (antes o después del asalto directo), sino también —y de una manera especial— de la previa trayectoria política del núcleo sometido y de las circunstancias concretas de la campaña militar en curso. Este conjunto de factores determinó la existencia de una proporcionalidad entre responsabilidad y sanción, así como una amplia gama de matices en la imposición de las cargas. El estudio particularizado de la documentación apunta a la existencia de una práctica tradicional —mos vetustus en palabras de Livio— que perfilaba un contenido normativo, los límites de la actuación del general en casos de rendición incruenta. La ajpistiva de aquellos mandatarios que rompieron sus promesas o violentaron la costumbre, abusando de la buena fe indígena, fue perseguida en Roma —más allá de la común reprobación moral— por medio de acciones judiciales y legislativas que —debe reconocerse— estaban encaminadas, en el mejor de los casos, más hacia la reparación del menoscabo causado a la imagen del Estado que hacia la sanción del culpable […]

El texto (Liv. XXVIII, 34, 7. ) alude a dos planos bien diferenciados de entrega: se proclama en primer lugar la puesta a disposición de Roma de todo lo humano y lo divino, a modo de declaración oficial de sometimiento. Posteriormente, la deditio se traduce en el cumplimiento de una serie de exigencias que constituyen la materialización concreta del acuerdo: aportación de rehenes (obsides), rendición de armas (arma adimere o deponere) y aceptación de guarniciones (praesidia) . El pasaje fue elaborado por Livio a propósito de la superación de la crisis ilergete del 206, pero la práctica se remontaba al menos a la época monárquica. En la deditio de Collatia el rex solicita la entrega de urbem, aquam, terminos, delubra, utensilia, divina humanaque omnia. Tal uso continuaba siendo plenamente vigente en la diplomacia romana de mediados de siglo II —como indica un explícito pasaje polibiano referido a la III Guerra Púnica— y, a juzgar por el hallazgo de Alcántara, el formulismo subsistía a finales de siglo pues, si bien la declaración de entrega se expresa allí en forma abreviada —populus (...) dedit—, el imperator menciona agros et aedificia entre los bienes que finalmente serán reintegrados a la comunidad. En general, el magistrado acostumbraba a exigir contribuciones no gravosas, y, a cambio —en virtud del carácter protector de la fides—, debía garantizar la ausencia de atentados contra la propiedad privada, una cierta libertad individual y la seguridad de las vidas de los habitantes, cuya defensa frente a terceros pasaba ahora a ser competencia de Roma. La solicitud de rehenes y las exigencias de carácter económico —imposición de una compensación de guerra— parecen, en efecto, haber sido condiciones obligadas por la consuetudo, si no directamente por el senado: así, Marcelo tuvo que cubrir el formalismo solicitando ambos conceptos de los celtíberos en la deditio de éstos en 151.

El documento de Alcántara alude, además, a una práctica que debió ser habitual: la apertura de un período de consultas entre el imperator y su consilium tras la declaración oficial de rendición con el fin de establecer las exigencias concretas que debían solicitarse al pueblo sometido: ad consilium retolit quid eis im[perandum]81/censerent. De consili sententia inperav[it (...). Entre los comites que acompañaban al gobernador, reunidos en la cohors praetoria, pueden distinguirse dos grandes grupos: el personal de la Casa del gobernador (secretarios, médicos, etc.), y el que conforma el estado mayor. Los integrantes de este último, reclutados por lazos de parentesco o amicitia política, formaban el consilium del general, órgano asesor en cuestiones relacionadas con la justicia y la administración de la provincia. Oída la opinión de los peritos, el gobernador hacía pública su decisión de consilii sententia, expresión técnico-jurídica utilizada tanto por Livio como —muy frecuentemente— por Cicerón, y que se recoge literalmente en la Tabula Alcantarensis, manifestando así el nítido carácter oficial del documento. Era, pues, un cometido más del consejo de expertos la evaluación de los recursos de la comunidad sometida y la calibración de las sanciones imponibles en función de las circunstancias de la rendición. Si bien oficialmente todo lo humano y lo divino se somete al arbitrium de Roma, la mayoría de los textos correspondientes a deditiones presentan, en su parte final, una fórmula de restitución en precario, vinculada a la concesión de un nuevo status al núcleo sometido. 

En el Bronce de Alcántara, tras la proclamación pública de sumisión, y el cumplimiento de los requisitos solicitados, el imperator declara libres a los dediticii: deinde eos (...) [liberos]/esse iussit. Posteriormente, reintegra la propiedad de sus bienes y la vigencia de sus leyes: agros et aedificia leges cet[era omnia]/quae sua fuissent pridie quam se dedid[erunt quae tum]/extarent eis redidit (...). Tal restitución puede acompañarse de una cláusula de legación (envío de una comisión indígena a Roma para ratificar la libertas concedida en precario por el imperator). (GARCÍA RIAZA 2003)

 

Bibliografía

BUONO CORE, R. (2013). "La diplomacia romana en la monarquía".

DIAZ FERNANDEZ, A. (2015). "Dum populus senatusque Romanus uellet? La capacidad de decisión de los mandos provinciales en el marco de la política romana" (227-49 a.C.), in G. BRAVO – R. GONZALEZ SALINERO (eds.), Poder central y poder local : dos realidades paralelas en la órbita política romana, Actas del XII Coloquio de la Asociación Interdisciplinar de Estudios Romanos, celebrado en la Universidad Complutense de Madrid los días 19-21 de noviembre de 2014, Madrid-Salamanca (pp. 135-152)

GARCÍA RIAZA, E. (2003) Celtíberos y lusitanos frente a Roma. Diplomacia y derecho de guerra. Univ. País Vasco.

GARCÍA RIAZA, E. (2012). "Sobre los mecanismos de integración de los vencidos en el Occidente romano-republicano. Algunas observaciones”, en F. Marco; F. Pina Polo; J. Remesal, (eds.), Vae victis! Perdedores en el mundo antiguo, Colección Instrumenta 40, Barcelona (pp. 161-176).

HOYOS, D. (1989). "The dediticii of the Tabula Alcantarensis", ZPE 78 (pp. 40-44) 

HOYOS, D. (1990). "Populus Seanoc[…], 104 B.C.", ZPE 83 (pp. 89-95)

MARTIN, F. (1986). "La fórmula populus senatusque Romanus en los bronces de Lascuta y Alcántara", Gerión 4 (pp. 313-317) 

MELERO, M.L. – J.L. SANCHEZ ABAL – S. GARCIA JIMENEZ, (1984). "El bronce de Alcántara. Una deditio del 104 a.C.", Gerión 2 (pp. 265-323)

PERLEY,  S. (2012). Fides Romana. Aspects of fides in Roman Diplomatic Relations during the Conquest of Iberia, Dunedin 

RIVERO GRACIA, M.P.  (2006). «IMPERATOR POPULI ROMANI». Una aproximación al poder republicano, Zaragoza



viernes, 1 de mayo de 2020

Os Gregos en Iberia. Vídeos, audios e artigos

Audio da UNED do profesor Adolfo Domínguez Monedero




Síntese: 

Os restos arqueolóxicos gregos máis antigos en Iberia dátanse no século VIII a.C, aínda que o seu principal asentamento data da primeira metade do s. VI a.C., en S. Martín de Ampurias (Tarragona), antigamente Emporion. Os restos máis antigos desta localidade corresponden a vivendas e obradoiros cerámicos.
A presenza grega, ou polo menos dos seus produtos de comercio (especialmente recoñecibles na cerámica), documéntanse ao longo de todo o litoral levantino ata Tartesos.
Os materiais máis antigos teñen aparecido en La Fonteta (Guardamar del Segura, Alicante), asento dunha colonia fenicia con murallas datables no século VII, pero con restos materiais fenicios e gregos dende o século VIII a.C.
En Iberia non se produce unha colonización grega recoñecible ao sur da provincia de Tarragona, pero constátase que existen importantes concentracións de materiais arqueolóxicos desta orixe en todo o litoral levantino e meridional ibérico ata Huelva, límite da cultura tartésica.
Ata este porto, no que se documentan milleiros de restos de orixe grega, temos restos en Málaga (finais s. VII a.C.) e tamén no interior ibérico, a onde chegan cerámicas ata a provincia de Badajoz (como en Cancho Roano, finais do s.V comezos do IV a.C.).
Polo demais, probas materiais dese comercio témolas tamén nas mesetas e ata en Galicia.

Vídeo-Conferencia de JOAQUÍN RUÍZ DE ARBULO
Emporion, una ciudad griega llamada "mercado"



Fontes primarias para o coñecemento da colonización grega de Iberia:

Cartas comerciales en plomo

Textos epigráficos localizados arqueoloxicamente permiten completar o noso coñecemento sobre o tema. 

martes, 26 de noviembre de 2019

sábado, 2 de noviembre de 2019

1. CONQUISTA E ROMANIZACIÓN DO NOROESTE PENINSULAR. (4) Pacto dos Zoelas (27 e 152 d.C.)



A Tábula de Astorga é un dos primeiros epígrafes sobre tábula de bronce atopados no NO. Neste documento recóllese un pacto de hospitalidade entre diferentes entidades sociais menores pertencentes ao populus ástur dos Zoelas, pobo indíxena situado na actual rexión portuguesa de Tras-os-Montes, entre Zamora e a cidade de Bragança.

Texto

  • No consulado de Marco Licinio Crasso e de Lucio Calpurnio Pisón, catro días antes das Calendas de maio [data consular: 27 d.C.], a gentilitas Desoncorum ex gente Zoelarum [a "gentilitas" dos Desoncos da "gens" dos Zoelas], e a gentilitas Tridiavorum, da mesma gens dos Zoelas renovaron un pacto de hospitalidade antiquísimo e recibíronse mutuamente en fidelidade e clientela e a dos seus fillos e descendentes. Asinaron Arausa Blecaeni, Turaio Clouti, Docio Elaesi, Magilo Clouti, Bodecio Burrali, Elaeso Clutami, por mediación de Abieno Pentili, maxistrado dos Zoelas. Feito en Curunda.
  • No consulado de Glabrión e de Homullo, cinco días antes de xullo [data consular: 152] a mesma gentilitas Desoncorum [dos Desoncos] e a gentilitas Tridiavorum [dos Tridiavos] recibiron na mesma clientela e nos mesmos pactos a Sempronio Perpetuo, Orniaco da gens Avolgigorum, a Antonio Arquio da gens Visaligorum e a Flavio Frontón da gens Cabruagenigorum, [tamén] Zoelas. Fixérono [o documento] Lucio Domitio Silón e Lucio Flavio Severo, en Astúrica.

Comentario da primeira parte

Nesta tábula, cuxo contido vén datado pola referencia consular, menciónase un tratado de hospitalidade con antecedentes moi antigos, e dado que o pacto renovado no documento pode datarse no ano 27 d.C., o tratado anterior que se menciona é con seguridade de tempos prerromanos.

O pacto en cuestión consiste en que dous grupos sociais se ofrecen fidelidade e hospitalidade mutua, pero tamén establecen un vínculo imposible de recíproca clientela, pois a clientela é unha relación desigual que esixe unha posición de dominio (a do patrón) e outra de submisión e dependencia (a do cliente). Con esta fórmula quereríase, quizais, enfatizar a forza dos vínculos e dos compromisos pactados.


En calquera caso, non deixa de resultar estraño que sexa preciso instaurar ou manter vínculos desta especie no seo dun mesmo populus indíxena, pois un individuo ou grupo non debería necesitar un pacto privado para sentirse cómodo e “en casa” no interior da súa propia comunidade política. O que traslumbran estes tratados, seguramente, é a inmadurez dos populi indíxenas en canto civitates, é dicir, en canto unidades político-territoriais autónomas de tipo romano, pois o único que os cohesiona nos primeiros tempos do Alto Imperio é a obediencia debida ás esixencias do Imperio á hora de actuar unitaria e solidariamente como unidades de tributación e de recrutamento de tropas (como vimos no Bronce de Bembibre)

Pero, que son a gens e a gentilitas?

A gens latina ou romana é un grupo de parentesco extenso equivalente a un clan: conxunto de persoas descendentes dun antepasado común, xeralmente mítico, pois se pretendía tan antigo e xeralmente supra-humano, que non se podería demostrar a súa antecedencia nin existencia real. As gentes, que preceden á fundación do Estado en Roma –a civitas romana-, mantíñanse unidos por compartiren un nomen gentilicum (nome xentilicio), o culto común aos seus antepasados e máis unha solidariedade que protexía aos membros e o patrimonio familiar dentro dos límites xentilicios. Posto que a gens adoita estar mellor representada historicamente por grandes estirpes aristocráticas, considéranse compoñente da mesma un máis ou menos nutrido círculo de clientes, homes libres vinculados aos seus patróns por lazos de lealdade e prestación de servizos varios. [Tras o xurdimento da República romana, estes clientes (persoas sen outro arraigo en Roma e, por tanto, desprovistas de propiedade fundiaria) pasarían a conformar a plebe (plebs “multitude) da cidade, sen por iso deixar de manter relacións clientelares cos seus vellos patróns (o patriciado romano)].
Os romanos tiñan conciencia de que a gens era unha estrutura eminentemente parental, polo que adoitaban empregar o mesmo termo para cualificar outras moitas organizacións sociais consideradas pre-políticas (anteriores á polis, a cidade-estado) ou nas que os vínculos de integración predominante entre os membros fosen de natureza xentilicia. Por esa razón podían empregar gens en sentido laxo para referir agrupacións étnicas, máis grandes ou máis pequenas, entendendo que en todo caso se compartía un vínculo xenealóxico ou orixe común. Neste sentido empregaba Pomponio Mela a expresión “celticae gentis” referida aos pobos celtas do litoral galaico, para resaltar a afinidade deste pobos cos Celtas en xeral.
Outros exemplos demostran un uso moito máis impreciso de gens, pois equivalía ao que na nosa lingua pode ser “pobo”,  “xénero”, “familia” ou “especie”. De aí que, no noso ámbito territorial, o termo gens servise tamén en epigrafía para identificar case calquera entidade indíxena, independentemente do nivel de integración que referise (grupo de parentesco, grupo socio-político, grupo étnico).
O caso máis evidente desta imprecisión terminolóxica preséntanolo este Pacto dos Zoelas, no que o termo gens cualifica tanto un nivel de populus (2º rango: gens Zoelarum) como subdivisións do mesmo (3º rango: gens Avolgigorum, Visaligorum e Cabruagenigorum); completándose o cadro coa Tábula Lougeiorum, onde tamén os Ástures en conxunto son denominados gens Asturum (1º rango).

Unha dificultade engadida á interpretación destes pactos, é a mención de gentilitates na primeira parte da tábula. Obviamente o termo “gentilitas” é un diminutivo de “gens”, pero posto que só se coñece o seu uso nun par de documentos epigráficos hispanos (algún outro exemplo en territorio vetón), non temos máis datos que nos permitan afondar algo máis no seu coñecemento. O que nos mostra a tábula zoela é que se sitúan ao mesmo nivel que as gentes de 3º rango, mantendo co populus ou gens Zoela a mesma relación de subordinación, polo que o máis probable é que se trate de realidades equivalentes.
Os asinantes do pacto, 6 en total, con fórmula bimembre tipicamente indíxena (nome de pía máis patronímico en xenitivo, indicando a filiación), que delata a súa condición peregrina no Imperio Romano, deben ser representantes de diferentes segmentos sociais implicados no pacto, en tanto que, como maxistrado que da fe do mesmo, figura un maxistrado zoela, tamén peregrino: Abieno Pentili “fillo de Pentilo”.
O lugar no que ten lugar o acto, Curunda, suponse que era a capital zoela, localizada comunmente no Castro de Avelaes (Bragança).

Comentario da segunda parte

Nesta parte intégranse no pacto das gentilitates 2 individuos tamén zoelas, pero pertencentes a outras gentes de 3º rango (Visaligos e Cabruagenigos), máis un 3º individuo doutro populus e doutra gens: dos Avolgigos do populus Orniaco. Dise que se integran “nos mesmos pactos e clientela”, o que suxire que van ser recibidos estes tres individuos coas súas familias nos colectivos cos que pactan, quizais a xeito de cidadáns de adopción, ou algo semellante. A nomenclatura dos participantes indican que aínda son peregrinos -non cidadáns romanos- a pesar de que o pacto se asina no ano 152 d.C. O acto ten lugar agora en Astúrica, a capital conventual dos ástures, quizais porque implica a elementos exteriores ao populus zoela e por iso se acode a unha autoridade de rango superior e neutral que ratifique o tratado.
Nesta ocasión, os maxistrados asturicenses xa exhiben os característicos trianomina latinos, a fórmula que inclúe un nome de pía romano, un nomen gentilicum ou xentilicio, máis un cognomen ou sobrenome. Só os cidadáns romanos tiñan dereito legal de empregar esta formulística, por tanto cabe pensar que estes maxistrados detiñan esta condición xurídica.
O resto dos individuos mencionados na 2ª parte da tábula mostra signos de latinización dos seus nomes, que marca un período transitorio entre o mundo indíxena e o romano, ao que todos os indíxenas tarde ou cedo acabaran asimilándose.

Fórmula indíxena
Nome de pía
Patronímico

Participante
Arausa
Fillo/filla? de Blecaeno

Participante
Turaio
Fillo de Cloutio

Maxistrado zoela
Abieno
Fillo de Pentilo

Trianomina latinos
Praenomen (nome de pía romano)
Nomen (nome de gens ou xentilicio)
Cognomen (sobrenome e posible agnomen ou nome honorífico)
Sobrenome (alcume persoal ou familiar)
Nome honorífico
Exemplo
Décimo
Xunio
Bruto
Galaicus
Maxistrados ástures, cidadáns romanos
Lucio
Flavio
Severo

Lucio
Domitio
Silón (cognomen da lingua indíxena)

Nomes latinizados, de peregrini en vías de romanización

Membro dos Avolgigos
-
Sempronio
Perpetuo (termo latino)

Membro dos Visaligos
-
Antonio
Arquio (nome indíxena)

Membro dos Cabruagenigos
-
Flavio
Frontón (nome indíxena)


Todos os grupos mencionados de 3ª rango, fosen gentes ou gentilitates, adoitan interpretarse como “grupos suprafamiliares” de tipo parental, o que querería dicir que os seus membros estarían relacionados por vínculos de descendencia. 
Algún nome destes, como por exemplo os Cabruagenigos, inclúen na súa propia formación unha referencia a esta común descendencia, como indicaría o elemento léxico *genigo/genico. [Tense proposto como significado deste xentilicio “pertencente ao clan da cabra”, cf.PRÓSPER 2008: 102]

Uns 100 km ao sur de Castro de Avelaes (localidade rica en epigrafía zoela), a suposta Curunda, apareceu un epígrafe votivo dedicado a Xúpiter Óptimo Máximo por parte dunha comunidade denominada Vicani Cabr[?]. Por vicani enténdese sen dificultade os habitantes dun vicus, unha aldea ou poboado. O nome do colectivo está incompleto, pero quixo verse nel unha mención dos Cabruagenigos do pacto zoela. En tal caso, ademais dun colectivo de tipo parental, tamén tería unha dimensión territorial. Aínda que, quizais estas gentes sempre foran “comunidades locais”, é dicir, simples aldeas ou poboados. Neste caso, comprenderíase que o vocabulario latino empregado no Pacto para referencialo fose un termo xenérico para calquera tipo de organización social non recoñecida politicamente polo Imperio, como son todas as entidades do 3º rango mencionadas ata o momento.
Cando esas comunidades ástures estean maduras dende o punto de vista do seu nivel de romanización, serán os Zoelas e os Orniacos en conxunto a base demográfica e social sobre a que se creen as civitates e máis tarde sexan promocionadas a municipios. Pero iso acontecerá ao longo do século II d.C., a diferentes ritmos en todo o NO ibérico.

Recapitulación

Os pactos de hospitalidade, patronato e clientela son un tipo de documentos epigráficos que, no ámbito noroccidental e durante o Alto Imperio, aparecen especialmente concentrados na zona máis conflitiva e resistente á conquista romana. Este territorio, que abrangue de norte a sur dende as serras orientais galegas e o Bierzo adxacente ata o Douro seguindo a Serra de Mogadouro, coincide tamén coa área mineira aurífera máis prolífica dos tempos romanos, o cal suscitaría o interese romano por seguir moi de preto a súa evolución e controlar estreitamente a súa reorganización política e territorial.
O interese destes documentos, entres os que debemos incluír tamén o Edicto do Bierzo, radica en que nos informan sobre os seguintes aspectos:


  •        As unidades sociais constitutivas da sociedade indíxena: as de 2º rango ou populi e máis as de 3º rango, ben castella ben gentilitates, todos coñecidos coas súas denominacións (étnicos e topónimos) indíxenas.
  •         Os procedementos de mediación (uso do patronato romano) para a pacificación e integración das comunidades indíxenas no mundo romano.
  •          O proceso de cohesión das comunidades locais ou xentilicias indíxenas para formar entidades políticas superiores, fundamento da conformación das civitates peregrinas de tipo romano
  •          A paseniña adaptación dos usos onomásticos indíxenas ao modelo romano (paso da simple latinización dos nomes ao emprego dos trianomina latinos), transparentando en cada caso o grao de romanización das comunidades indíxenas.
Área dos pactos e da riqueza aurífera
O caso Zoela serve especialmente para comprobar a existencia prerromana de mecanismos de alianza política entre as diferentes entidades sociais, fenómeno que non temos moi seguro que a terminoloxía latina traducise con fidelidade, dada a incoherencia que supón confundir a clientela cunha relación recíproca. Tamén nos serve para observar a estrutura da organización socio-política e territorial imposta por Roma ao se manifestar claramente a superposición sobre os niveis de integración suprafamiliar dos niveis superiores da civitas e do conventus.

Con todo, non podemos chegar a comprender en toda a súa dimensión en que consisten exactamente os pactos de hospitalidade, patronato e clientela que pactaron aqueles grupos e individuos, en parte debido a que todos aqueles poden combinarse nun pacto de todas as formas posibles e imaxinables.

Bibliografía

Olivares, J.C. "El dios Aernus y los Zoelas". En Iberia: Revista de la Antigüedad, Nº 5 (2002), pp.65-78
Prósper, B.: "Los nombres itálicos de los astures meridionales". En Conimbriga XLVII (2008), pp.95-119
Rodríguez Álvarez, P. Gens. Una forma de agrupación antigua mal conocida. Anejos de Veleia. Series Minor, 9. 1996

martes, 29 de octubre de 2019

1. CONQUISTA E ROMANIZACIÓN DO NOROESTE PENINSULAR. (0) 1. Xeografía antiga e etnonimia indíxena


Tras a conquista romana do Noroeste este sector presenta dúas regiones coñecidas como Gallaecia e Asturia, que consideramos de creación romana porque descoñecemos entidades étnicas desa magnitude en tempos prerromanos.
Pero se de Asturia e Gallaecia non temos noticia como entidades étnicas ou políticas indíxenas, non é o caso doutras entidades menores, que podemos rastrexar tanto a través dos seus propios etnónimos como a través do vocabulario político greco-romano empregado polos autores clásicos para referir as súas formas de organización socio-política. Nesta entrada presentaremos as fontes antigas que nolas dan a coñecer, e deixamos para outra entrada a análise daqueles termos e unha proposta para a súa interpretación.

A REGIO DE GALLAECIA

Non só non hai rastro destas regiones na documentación, senón que ademais é improbable que existisen entidades de tales proporcións, pois non había estrutura política (do tipo Estado ou Reino) capaz de aglutinar territorios tan extensos e con tanta poboación. De feito, a realidade indíxena era tan vaporosa a ollos romanos, que tiveron que conformar os seus propios “conxuntos étnicos” (Lusitanos, Celtíberos, Vetóns, Vacceos, Ástures, Galaicos, etc) para organizaren a Iberia. Por iso durante o proceso de ocupación romana de Hispania os Galaicos aparecerán confundidos cos Lusitanos, só distinguidos ao xeito duns “lusitanos do norte”, como nos mostran os seguintes parágrafos de Estrabón (xeógrafo grego do cambio de era):
  • Os últimos [da Lusitania] son os Callaicos que habitan unha grande parte da montaña. Por seren os máis difíciles de someter deron o seu nome ao que venceu aos Lusitanos. E por iso hoxe a meirande parte dos Lusitanos chámanse Callaicos (Estrabón III 3,2)
  • Os lusitanos lindaban co Océano ao norte e oeste,
     segundo Estrabón
  • Ao N. do Teixo está a Lusitania, o máis grande dos pobos ibéricos e a que foi combatida polos romanos moitísimo tempo. O Teixo limita o S. desta rexión; o Océano, o W e o N.; o L, os Carpetanos, Vettóns, Vacceos e Callaicos, pobos ben coñecidos. Os demáis pobos non é preciso mencionalos pola súa pequenez e pouca importancia. Contrariamente aos de agora, outros tamén lles chaman Lusitanos [quere dicir que, en tempos, aos galaicos tamén lles chamaban lusitanos]. Os Callaicos limitan polo L cos Ástures e os Celtíberos e os demais limitan só cos Celtíberos (Estrabón III 3,3)

Neste parágrafo insinúase, incluso, que os lusitanos lindaban ao norte co mar Cantábrico deixando aos Galaicos ao leste, ao seu tempo deixando ao leste aos Ástures, o que reflicte un burullo inexplicable se non se estivese intentando describir unha realidade xeográfica realmente descoñecida, pero en proceso de descubrimento.
Só despois da conquista do NO e a súa reorganización, comeza a definirse o que os romanos chamaron a Gallaecia, rexión xeográfica (non circunscrición administrativa), máis tarde dividida nos conventos lucense e bracarense.
No proceso de descubrimento do NO, o que si recoñecen os romanos sen necesidade de reinventar novas entidades, é a existencia de grupos humanos non moi extensos, que se distinguían os uns dos outros por un nome étnico, un etnónimo indíxena: os chamados en latín populi, literalmente “pobos”.

POPULI

Estes pobos, de nome comunmente indoeuropeo (lusitano-celta), non teñen correspondencia con ningunha circunscrición actual, abranguendo un territorio que se movería en tamaño entre un concello e unha comarca. Este nivel de organización indíxena (o máis grande polo que sabemos) coñecémolo baixo unha denominación grega: ethnos (de onde “etnia”) e dúas denominacións latinas, fundamentalmente: populus “pobo” e gens (de onde procede “xente”, “xentil”, “xentilicio”, etc.).

As primeiras noticias debémosllas a Estrabón:
  • Os Ártabros teñen moitas cidades [póleis] situadas nun golfo ao que os navegantes que o percorren lle chaman “Porto dos Ártabros”. Hoxe en día os Ártabros chámanse Arotrebas. Arredor de 30 pobos [éthne] habitan a rexión entre o Teixo e os Ártabros. Aínda que o país é rico en froitos e gando e pola cantidade de ouro, prata e outros metais, sen embargo, a meirande parte deles, deixando de vivir da terra viven do roubo e en guerra entre si mesmos e contra os viciños atravesando o Teixo ata que os Romanos acabaron con isto; suxeitándoos e transformando a meirande parte das súas cidades en aldeas e mesmo mellorando algunhas. Os da montaña, como é lóxico, foron os que comenzaron este tipo de vida anárquica... (Estrabón III 3, 5)
Neste parágrafo cítanse os Ártabros, populus do entorno das rías de Ferrol e da Coruña, e menciónanse outros 30 entre aqueles e o Teixo, que non se citan. A cualificación dos asentamentos ártabros como póleis seguramente non se fai en sentido técnico, pois a polis grega é unha cidade-estado (Esparta, Atenas, etc.), e este modelo non parece ser aquel ao que se acomoda a organización política dos castros galaicos.
Mela e Plinio transmítennos máis étnonimos indíxenas:
  • (9) logo (a costa) exténdese cun pequeno entrante, axiña sobresae un pouco, presentándose de novo, en liña recta ata o promontorio que chamamos Céltico. 
  • (10) Habítana toda os Célticos, pero dende o Douro ao entrante están os Grovios e corre a través deles o Avo, o Celado, o Nebio, o Minio e o Limia que ten o alcume de esquecemento. O mesmo entrante abranguendo a cidade [urbe] de Lambrica recibe os ríos Laero e Ulla. 
  • (11) Os Praesamarchos habitan a parte que sobresae e a través deles corren os ríos Tamaris e o Sars [Tambre e Sar] nacidos non lonxe; o Tamaris (desemboca) xunto ao porto de Ebora e o Sars onde a torre que lembra o nome de Augusto. Por outra parte, os super Tamaricos e os Nerios son os que viven máis alonxados naquela zona. Ata aquí, pois, pertencen as costas que miran cara Occidente.  
  • (12) Logo a terra en toda a súa extensión está orientada cara ao N., dende o promontorio Céltico ata o Pirineo. Hai un continuo litoral case recto ata os Cántabros, agás algúns suaves entrantes e pequenos cabos. 
  • (13) Nel están primeiro os Ártabros, aínda pobo celta, e logo os Ástures. Nos Ártabros (hai) un golfo de estreita embocadura, pero dun contorno amplo que acolle á cidade [urbe] de Adrobrica e recibe as desembocaduras de catro ríos: dous sen importancia aínda entre os indíxenas e polas outras desemboca o Duncanario e o Libyca. Na costa dos Ástures está a cidade [oppidum] de Noega e tres aras ás que chaman Sestianas están asentadas nunha península e están consagradas ao nome de Augusto e dan fama a terras antes ignoradas.
Vemos outra vez os Ártabros, tamén os Grovios e máis pobos célticos: Supertamaricos, Nerios e Praestamarcos. 
Todos os pobos e asentamentos do noroeste citados por Mela son litorais, porque á altura de mediados do século I d.C. son probablemente os mellor coñecidos. Plinio, que tería ocupado o cargo de procurador das minas en Asturia en torno ao ano 73 d.C., puido ter un coñecemento máis directo e pormenorizado da nosa xeografía, aínda que non se extende cos seus étnicos, por soaren “bárbaros” a oídos latinos:
Proposta de localización de populi indíxenas no NO (non definitiva)
  • A estes [os Cántabros] engádense 22 pobos dos Ástures, divididos en Augustanos e Transmontanos, con Astúrica, "urbe magnifica". Fronte a estes están os Gigurros, os Paesicos, os Lancienses e os Zoelas. O número de toda a poboación é de 240.000 persoas libres. O convento Lucense ten ademais dos Célticos e Lemavos 16 pobos de nome descoñecido e bárbaro, pero ten case 166.000 persoas libres. Do mesmo modo o [convento] Brácaro ten 24 cidades e 285.000 persoas dos que, ademais dos mesmos Brácaros poden nomearse sen fastío os Bíbalos, os Coelernos, os Callaicos, os Equaesos, os Límicos e os Querquernos. (Plinio, HN III 28)
Nesta noticia aséntase a sospeita de que os Gallaicos non eran máis que un populus indíxena, aquel que fora vencido por Bruto no 137 a.C. e que, pola súa grande sona, o seu étnico fora estendido ao resto da poboación da regio romana de Gallaecia.
Neste mesmo parágrafo Plinio emprega un censo de poboación, atribuído xeralmente ao xeneral Agripa, aquel a quen Augusto encomendaría a redución dos rebeldes das guerras ástur-cántabras, e quen tras o remate das guerras tería medido os novos territorios conquistados e efectuado o preceptivo reconto de poboación (suponse que as cifras inclúen todos os homes e mulleres libres [en latín: capita libera], susceptibles de tributaren; cf. Plinio HN III 118).
Aos pobos mencionados anteriormente, engádense os seguintes:
  • ... A rexión dos Astures, a cidade [oppidum] de Noega. Na península, os Paesicos e logo o convento Lucense dende o río Navia, cos Albións, Cibarcos, Egos, Varros de nome Namarinos, Adovos, Arronios e Arrotrebas, (Logo) o promontorio Céltico e os ríos Florio e Nelo. Os Célticos de sobrenome Nerios e os Super Tamaricos na península na que se adicaron a Augusto as tres aras Sestianas, os Coporos, a cidade [oppidum] de Noeta, os Célticos de sobrenome Praestamarcos, os Cilenos. Das illas deben nomearse Corticata e Aunios [Cortegada e Ons]
  • Despois dos Cilenos vén o convento Brácaro cos Hellenos, Grovios e o "castellum Tyde" [castro de Tui], todos descendentes dos Gregos. As illas Siccas [Cíes], a cidade [oppidum] de Abobrica. O río Minio con desembocadura de 4.000 pasos de ancho, os Lemavos, os Seurbos e Augusta, cidade dos Brácaros [Bracarum oppidum] e, enriba destes, está Gallaecia. O río Limia, o río Douro dos maiores de Hispania nacido entre os Pelendonios e que pasa xunto a Numancia, logo (pasa) a través dos Arévacos e Vacceos, quedando separados os Vettóns de Asturias e os Gallaicos de Lusitania, separando tamén os Túrdulos dos Brácaros. Esta rexión citada dende o Pirineo está chea de xacementos de ouro, prata, ferro, chumbo negro e branco. (Plinio HN IV 111-112)
Como pode verse a través destas citas, o vocabulario clásico está lonxe de transmitir claramente a realidade indíxena que traduce, pois a maioría dos termos empregados o son en sentido xenérico. Noutra entrada analizaremos ese vocabulario pra aclarar que podemos entender tras os numerosos e variados termos que se manexan naqueles antigos textos (polis, oppidum, urbs, castellum...)